Bọn con nít Huế thời của tôi, đứa nào cũng có ít nhiều ký ức với trái thanh trà Huế.
Hồi đó nhỏ xíu, đã biết ngon dở chi đâu. Chỉ nhớ cứ tới mùa thanh trà là vui lắm. Người lớn ngồi lột vỏ, con nít ngồi chờ… cái vỏ. Một miếng vỏ được bóc khéo, úp lên đầu là thành chiếc nón. May mắn hơn, gặp ai chịu khó lấy ruột hai trái thanh trà ra cho thật nguyên, giữ được hai cái vỏ tròn trịa, xỏ dây vào là có ngay một đôi quang gánh. Rứa là lon ton gánh khắp xóm, gánh lá, gánh hoa, gánh mấy thứ linh tinh nhặt được ngoài sân. Một trái thanh trà, người lớn ăn phần ruột; cái vỏ bỏ đi lại đủ làm nên cả một buổi chiều rộn ràng của con nít.
Sau này lớn lên mới biết thứ trái mình từng chơi với cái vỏ ấy lại là một sản vật rất riêng của quê nhà. Thủy Biều nằm bên dòng sông Hương, vùng đất của hai làng xưa Nguyệt Biều và Lương Quán. Người cũ còn truyền miệng:
“Nguyệt Biều, Lương Quán bao xa
Cách nhau cái hói chia ra hai làng.”
Đất ven sông được bồi qua bao mùa nước. Thanh trà bén rễ ở đó rồi thành tên của cả một vùng.
Mùa xuân, những khu vườn trắng hoa. Hoa thanh trà nhỏ, thơm dịu. Chỉ cần bước vào vườn là nghe rõ mùi hương lẫn trong lá, trong nắng, trong tiếng ong bay. Rồi qua mấy tháng nắng mưa, đến tháng bảy, tháng tám âm lịch, trái bắt đầu chín. Những cành thanh trà sai quả sà xuống lối đi, vàng xanh thấp thoáng giữa vòm lá.
Người Huế sành thanh trà thường tìm thanh trà lão. Tôi thích chữ “lão” ấy. Đó là những gốc cây đã đứng lâu năm trong vườn, qua nhiều mùa hoa trái. Quả thường không lớn, nhưng vỏ mỏng, múi mọng, vị ngọt đằm. Nhìn thoáng qua có nét giống bưởi miền Nam, nhưng thanh trà nhỏ hơn, vỏ mỏng hơn và cái vị cũng thanh hơn hẳn. Người ăn quen chỉ cần nhìn da trái, cầm lên tay, ngửi nơi cuống cũng đã đoán được phần nào. Thanh trà gặp vừa đủ mưa đầu mùa thì ngon, mưa nhiều quá lại dễ lạt. Thành ra một trái ngon cũng có đủ đất, nước, nắng mưa và tuổi của khu vườn ở trong đó.
Ăn thanh trà cũng phải biết cách. Người Huế ít khi cầm dao gọt vòng quanh. Chỉ cắt nhẹ phần cuống, rạch vài đường vừa tới lớp vỏ rồi dùng tay bóc xuống. Dao sâu quá là phạm vào múi. Lúc lớp vỏ vừa tách ra mới thơm. Tinh dầu li ti bật lên, vương nơi đầu ngón tay. Rồi mới tách từng múi, bóc lớp lụa mỏng, thong thả ăn. Vị ngọt của thanh trà không gắt, có chút chua nhẹ đi sau, vừa đủ để cái miệng còn giữ lại một vị thanh thanh rất lâu.
Hồi còn nhỏ tôi đâu để ý những chuyện ấy. Tôi chỉ chờ cái vỏ. Vậy nên bây giờ, nhắc đến thanh trà, thứ hiện ra trước nhất vẫn là chiếc nón nhỏ xíu trên đầu, đôi quang gánh đong đưa và mấy bước chân con nít chạy ngoài ngõ.
Ký ức quê nhà nhiều khi nhỏ tới vậy: một thức trái đúng mùa, một khu vườn bên sông, mùi tinh dầu còn vương trên tay. Và đi xa rồi mới biết, chỉ cần gặp lại một trái thanh trà thôi, cả một khoảng Huế cũ đã theo đó mà trở về.
✒️ Lisa La
