Sợi lác xanh dệt nên bóng hình sông nước, trăm năm thức cùng thăng trầm của một vùng đất, nay đang tựa mình vào công nghệ và du lịch xanh để kể câu chuyện di sản ra thế giới.
TIẾNG VỌNG TỪ ĐẤT VÀ NGƯỜI
Nếu có một thứ âm thanh làm thức tỉnh cả một vùng ký ức dọc bờ sông Hậu, đó chính là tiếng lạch cạch của những khung cửi dệt chiếu tại Định Yên (Lấp Vò, Đồng Tháp). Bước qua cổng làng, khứu giác của bạn sẽ bị đánh gục ngay lập tức bởi mùi hăng nồng rất ngọt của những bó lác mới phơi, quyện cùng mùi ngai ngái của phẩm màu nấu trên bếp lửa thanh rực hồng.
Định Yên không chỉ là một ngôi làng; nó là một thực thể sống bằng nhịp điệu của những đôi tay bốc dỡ, giũ lác và những tấm lưng còng phủ đầy bụi màu sặc sỡ. Dưới cái nắng chói chang của miền Tây Nam Bộ, hàng ngàn bó lác được nhuộm đỏ, xanh, vàng, tím dựng đứng dọc theo các con lộ, trên bến dưới thuyền, trông như một bản giao hưởng sắc màu khổng lồ được vẽ thẳng lên nền trời. Đất ở đây thở bằng mùi lác, và người ở đây sống bằng linh hồn của chiếc chiếu.
I: HUYỀN TÍCH TRĂM NĂM VÀ DẤU CHÂN LỊCH SỬ
Ngược dòng thời gian về thế kỷ XIX, khi vùng đất Định Yên còn là những bãi bồi hoang vu rậm rạp, những lưu dân từ vùng chiếu nổi tiếng Kim Sơn (Ninh Bình) và một số tỉnh miền Trung đã mang theo khung cửi di cư vào Nam. Nhìn thấy vùng đất ven sông Hậu được thiên nhiên ban tặng những dải đất cù lao ngập nước, nơi cây lác (cói) mọc hoang dại đầy sức sống, họ biết mình đã tìm thấy quê hương thứ hai.
Huyền thoại kể lại rằng, những ngày đầu lập nghiệp, cuộc sống vô cùng ngặt nghèo. Các bậc tiền hiền đã đến đền thờ Định Yên (nay là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia) để xin quẻ và lập lời thề: “Mượn sợi lác sông này giữ cốt cách ngàn năm”. Thành hoàng bổn cảnh đã phù hộ cho cây lác Định Yên dẻo dai lạ thường, dệt nên những chiếc chiếu bền chắc, không phai màu.
Từ đó, nghề dệt chiếu bén rễ sâu vào huyết quản của người dân nơi đây. Qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, làng chiếu Định Yên không chỉ là nơi sản xuất, mà những chiếc chiếu cuộn tròn còn trở thành nơi cất giấu tài liệu mật, nuôi giấu cán bộ cách mạng. Chiếc chiếu Định Yên đã đi vào đời sống văn hóa Nam Bộ như một biểu tượng của lòng thủy chung:
“Chiếu Cà Mau nhuộm màu tươi thắm”
“Công tôi dệt bấy lâu nay”
“Khắp cơ hàn chẳng quản chi ai…”
Dù ca dao nhắc đến Cà Mau, nhưng ít ai biết rằng vào thời kỳ hưng thịnh nhất, phần lớn nguyên liệu lác và những người thợ dệt giỏi nhất ở miền Tây đều có gốc gác hoặc mối liên hệ mật thiết với “cội nguồn” Định Yên.
II: VŨ ĐIỆU CỦA ĐÔI BÀN TAY – QUY TRÌNH CHẾ TÁC TUYỆT KỸ
Một chiếc chiếu Định Yên ra đời không phải bằng máy móc vô hồn, mà là kết quả của một “vũ điệu” lao động miệt mài trải qua nhiều phân đoạn khắt khe.
1. Giai đoạn chuẩn bị: Sự khắt khe của sợi lác tự nhiên
Sợi lác hoàn hảo phải được thu hoạch khi cây vừa già tới, không quá non (dễ đứt) và không quá già (bị giòn). Người thợ phải dùng dao chuyên dụng, đôi tay thoăn thoắt tước lác thành từng sợi mảnh đều tăm tắp.
Sau đó là công đoạn nhuộm màu “linh hồn” thẩm mỹ của chiếc chiếu. Phẩm màu phải được nấu sôi sùng sục trong những chiếc vạc lớn. Người thợ nhúng từng chùm lác vào lòng vạc, canh thời gian bằng cảm quan và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều thế hệ để màu ngấm đều vào tận lõi sợi lác mà không làm mất đi độ bóng tự nhiên.
2. Giai đoạn chuyển hóa: Tiếng hát của khung cửi
Công đoạn dệt chiếu truyền thống đòi hỏi sự ăn ý tuyệt đối của hai người: một người dập tráp (khung cửi) và một người lao sợi (xỏ lác). Người dập tráp đứng ở đầu khung, dùng sức đôi tay giật mạnh, dứt khoát để các sợi dọc (bằng dây bố hoặc dây nilon) siết chặt lấy sợi lác. Người lao sợi ngồi bên cạnh, dùng một thanh cây dài (gọi là cây chao) kẹp sợi lác bay thoăn thoắt qua các khe dây.
Bí quyết nằm ở chỗ lực dập phải đều tay: dập nhẹ quá chiếu sẽ bị lỏng, mau rách; dập mạnh quá sợi lác sẽ gãy. Đôi bàn tay của người thợ Định Yên lướt trên khung cửi nhanh như những nhạc công đang gảy phím đàn, tạo nên những hoa văn phức tạp như chữ “Thọ”, chữ “Song Hỷ”, hay hình rồng phượng mà không cần bất kỳ bản vẽ kỹ thuật nào. Tất cả đã nằm sẵn trong đầu họ.
3. Giai đoạn hoàn thiện: Cái hồn của sản phẩm độc bản
Sản phẩm cuối cùng là chiếc chiếu Định Yên láng mịn, có mùi thơm tự nhiên thoang thoảng của cỏ cây trộn lẫn hương phẩm màu. Khác biệt hoàn toàn với chiếu nhựa hay chiếu công nghiệp dệt bằng máy dập hàng loạt, chiếu dệt tay Định Yên có độ đàn hồi tốt, ấm áp về mùa đông và mát rượi vào mùa hè. Khi sờ tay vào bề mặt chiếu, người ta cảm nhận rõ được cái gồ ghề đầy sức sống của sợi lác, và khi đưa lên ánh sáng, các họa tiết chìm nổi lên rực rỡ như một bức tranh gấm.
III: THĂNG TRẦM QUA GIÔNG BẢO THỜI CUỘC
Lịch sử làng chiếu Định Yên không chỉ có hoa hồng. Khi nền kinh tế thị trường bùng nổ, làn sóng chiếu nhựa giá rẻ từ nước ngoài và các sản phẩm nệm mút công nghiệp tràn ngập thị trường. Chiếc chiếu lác truyền thống bị co hẹp không gian sống. Nhiều gia đình phải dỡ bỏ khung cửi, thanh niên bỏ làng lên các khu công nghiệp Bình Dương, Saigon tìm kế sinh nhai.
Nhắc đến Định Yên, người ta không thể không nhớ đến một ký ức độc nhất vô nhị: “Chợ ma Định Yên” (hay chợ chiếu âm phủ). Do ban ngày bận rộn dệt chiếu và làm ruộng, người dân chỉ có thể mang chiếu đi bán vào ban đêm. Chợ họp từ nửa đêm đến khoảng 2, 3 giờ sáng dưới ánh đèn dầu leo lét, người mua ngồi một chỗ, người bán ôm chiếu đi tới đi lui mời chào tạo nên một khung cảnh huyền ảo, ma mị độc nhất vô nhị ở miền Tây. Khi ánh sáng đèn điện len lỏi vào từng ngõ ngách và thương lái chuyển sang thu mua bằng xe tải tận nhà, “chợ ma” ấy dần lùi vào dĩ vãng, để lại một khoảng trống hoang hoải trong lòng những người hoài cổ.
Nghệ nhân lão thành Nguyễn Văn Tốt (74 tuổi), vừa vuốt ve thành khung cửi bám bụi, vừa bùi ngùi chia sẻ:
“ Có thời điểm cả làng im lìm, không còn nghe tiếng lạch cạch ban đêm nữa. Lòng tôi đau như thắt. Nghề này là mồ hôi nước mắt của ông cha, bỏ sao đành hả chú?”
IV: KHÁT VỌNG VIỄN XỨ VÀ TƯƠNG LAI XANH
Nhưng di sản trăm năm không dễ dàng lụi tàn. Định Yên đang chứng kiến một cuộc lội ngược dòng ngoạn mục từ chính những người trẻ và tư duy làm văn hóa kiểu mới.
Nhận thức được xu hướng tiêu dùng toàn cầu đang hướng về sản phẩm xanh, thân thiện với môi trường, các cơ sở sản xuất tại Định Yên đã cải tiến công nghệ. Họ chuyển sang dùng màu nhuộm hữu cơ chiết xuất từ cỏ cây tự nhiên để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe và dễ phân hủy. Không chỉ dừng lại ở chiếc chiếu nằm, sợi lác Định Yên nay được biến tấu thành các sản phẩm thủ công mỹ nghệ cao cấp: túi xách thời trang, mũ, thảm trang trí, lót ly… xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Nhật Bản, châu Âu và Mỹ.
Đặc biệt, mô hình Du lịch làng nghề đang thổi một luồng sinh khí mới vào Định Yên. Chính quyền địa phương và người dân đã phục dựng lại không gian “Chợ chiếu ma” như một chương trình diễn thực cảnh văn hóa độc đáo, thu hút hàng ngàn du khách quốc tế mỗi năm. Du khách đến đây không chỉ để mua một chiếc chiếu, mà để tự tay nhúng sợi lác vào vạc màu, ngồi vào khung cửi dập tráp, và lắng nghe những câu chuyện kể bên hiên nhà cổ.
KẾT LUẬN: GIỮ LỬA CHO MAI SAU
Khi hoàng hôn buông xuống trên dòng sông Hậu, hắt những ánh vàng cam cuối ngày lên những hàng lác đang phơi, Định Yên hiện lên đẹp như một thước phim điện ảnh cổ điển. Những sợi lác xanh, đỏ vẫn âm thầm đan vào nhau, dệt nên sợi dây kết nối vô hình giữa quá khứ hoàng kim và tương lai tươi sáng.
Di sản không phải là những món cổ vật đóng bụi trong tủ kính; di sản là hơi thở, là mồ hôi và là nụ cười của những con người đang ngày đêm giữ lửa bên khung cửi Định Yên. Những chiếc chiếu lác hôm nay, mang theo hồn cốt sông nước Cửu Long, đang tiếp tục vượt đại dương, mang câu chuyện về sự kiên cường và tài hoa của người Việt đi khắp năm châu.
Biên khảo : ✍🏻3T
