Văn hóa dân gian

Hồi sinh những mảnh vỡ: Nghệ thuật khảm sành sứ và pháp lam trong kiến trúc cung đình Huế

Trong lịch sử kiến trúc phương Đông, hiếm có triều đại nào biến những mảnh vỡ phế liệu trở thành ngôn ngữ nghệ thuật đỉnh cao như triều Nguyễn tại Cố đô Huế. Xuất phát từ nhu cầu chống chịu với khí hậu khắc nghiệt của miền Trung nơi nắng cháy thịt da và mưa dầm mốc gạch nghệ thuật khảm sành sứ (trồng mảnh gốm) cùng kỹ thuật trang trí Pháp lam đã ra đời, trở thành “tấm áo giáp” mỹ thuật kiên cố che chở cho các công trình cung đình.

Nếu gỗ và lụa đại diện cho sự sang trọng nhưng mong mỏng, thì mảnh sành, mảnh sứ và men Pháp lam lại là sự kết tinh của lửa, đất và kim loại. Chúng chịu đựng sự bào mòn của thời gian để lưu giữ màu sắc tươi thắm suốt hàng trăm năm.

I. NGHỆ THUẬT KHẢM SÀNH SỨ (TRỒNG MẢNH GỐM)

1. Nguồn gốc và sự phát triển

Nghệ thuật khảm sành sứ bắt nguồn từ dân gian, xuất hiện rải rác từ thời Lê – Trịnh. Tuy nhiên, chỉ khi đến xứ Huế thời Nguyễn (đặc biệt là giai đoạn từ thời vua Khải Định đến Bảo Đại), kỹ thuật này mới đạt tới đỉnh cao về tư duy tạo hình và quy chuẩn thẩm mỹ cung đình.

Ban đầu, các nghệ nhân dân gian tận dụng mảnh chén, bát, đĩa vỡ trong quá trình sinh hoạt hoặc vận chuyển. Về sau, khi yêu cầu thẩm mỹ được nâng cao, triều đình đã cho đặt hàng riêng các loại đồ sứ màu từ các lò gốm nổi tiếng Trung Hoa (như Cảnh Đức Trấn) hoặc các lò gốm sứ trong nước chỉ để… đập vỡ lấy mảnh cắt ghép.

2. Kỹ thuật chế tác “Xắt mảnh – Ghép màu”

Quá trình tạo nên một bức phù điêu khảm sành sứ đòi hỏi sự tỉ mỉ tuyệt đối qua các bước:

 Tạo cốt vôi vữa: Người thợ dùng chất kết dính đặc biệt gồm vôi hàu, mật mía, giấy bổi và nhựa cây bời lời để đắp nên hình khối thô (như mình rồng, cánh hoa, mây cuộn).

 Cắt dũa mảnh sành (Xắt mảnh): Sử dụng kìm sắt bấm từng mảnh sứ nhỏ theo khuôn dạng mong muốn. Mảnh gốm phải vừa khớp chính xác với đường cong của khối đắp.

 Cấy kẹp và phối màu: Dựa vào màu men nguyên bản của bát đĩa (xanh ngọc, đỏ gạch, vàng hoàng gia, trắng ngà), thợ nề mạ sẽ khéo léo phối màu, tạo độ chuyển sắc (gradient) sống động như một bức tranh sơn dầu nổi 3D.

3. Đỉnh cao kiến trúc: Lăng Khải Định (Ứng Lăng)

Không đâu nghệ thuật khảm sành sứ thể hiện quyền uy và sự ma mị bằng Lăng Khải Định. Toàn bộ nội điện Cung Thiên Định là một không gian “khảm đặc” từ tường, trần đến các bệ thờ.

Đặc biệt, bức tranh “Cửu Long Ẩn Vân” trên trần điện do nghệ nhân Nguyễn Văn Tánh thực hiện là một kiệt tác độc nhất vô nhị, biến những mảnh sứ vỡ thành hình ảnh thân rồng ẩn hiện trong mây cuộn vần vũ.

II. NGHỆ THUẬT PHÁP LAM HUẾ – SỰ KẾT HỢP GIỮA TÂY VÀ ĐÔNG

1. Pháp lam là gì?

Pháp lam (Cloisonné/Champlevé enamel) là nghệ thuật tráng men nhiều màu lên cốt kim loại (thường là đồng) rồi đem nướng ở nhiệt độ cao (khoảng 800 – 1000°C). Kỹ thuật này do vua Minh Mạng du nhập vào Việt Nam từ năm 1827 bằng việc thành lập Tượng cục Pháp lam tại Huế.

2. Ứng dụng trong trang trí cung đình

Pháp lam được xem là loại vật liệu “hạng sang” bậc nhất triều Nguyễn, được ứng dụng ở hai dạng chính:

 Trang trí kiến trúc: Làm các tấm ô hộc theo chủ đề “Nhất thi Nhất họa” (một câu thơ đi kèm một bức tranh) gắn trên bờ mái, bờ nóc, câu đầu của các ngôi điện lớn như Điện Thái Hòa, Ngọ Môn, Thế Miếu.

 Đồ ngự dụng: Làm cối, bình hoa, khay trà, chậu cây cảnh, chân đèn… phục vụ cho sinh hoạt của hoàng gia.

3. Giá trị thẩm mỹ của Pháp lam

Pháp lam mang lại màu sắc rực rỡ, sắc nét và bóng loáng. Do có cốt bằng đồng, Pháp lam chống chịu va đập và mài mòn tốt hơn nhiều so với gỗ và gốm.

Sự xuất hiện của Pháp lam trên đỉnh các mái điện tạo nên những điểm nhấn sắc màu rực rỡ dưới ánh nắng mặt trời, làm giảm đi vẻ nặng nề của những mái ngói rêu phong qua hàng thế kỷ.

III. SO SÁNH VÀ TƯƠNG TÁC GIỮA KHẢM SÀNH SỨ VÀ PHÁP LAM

Dù cùng đảm nhiệm vai trò gia tăng độ bền và sắc màu cho kiến trúc Cung đình Huế, khảm sành sứ và Pháp lam lại thể hiện hai sắc thái nghệ thuật với những nét đặc trưng riêng biệt:

 Về cốt liệu: Nghệ thuật khảm sành sứ tận dụng vôi hàu, mật mía, cốt gạch cùng các mảnh gốm, sứ vỡ; trong khi Pháp lam sử dụng cốt kim loại (thường là đồng) được tráng men thủy tinh bên ngoài.

 Về tính chất mặt tạo hình: Khảm sành sứ mang nét đẹp nổi khối 3D rõ rệt, bề mặt góc cạnh, bắt sáng đa chiều sống động; ngược lại, Pháp lam có tính chất mềm mại, phẳng mịn với độ sáng trong rực rỡ đặc trưng của men thủy tinh.

 Về vị trí xuất hiện: Khảm sành sứ thường hiện diện ở các vị trí ngoại thất chịu nhiều nắng mưa như bờ nóc, bờ mái, cột trụ, cổng chào, cũng như nội điện các công trình lăng mộ. Pháp lam chủ yếu xuất hiện tại các tấm ô hộc trên bờ mái, đỉnh nóc nghi môn và chế tác thành đồ ngự dụng sinh hoạt hoàng gia.

 Về nguồn gốc kỹ thuật: Khảm sành sứ vốn được nâng cấp và phát triển lên từ nghệ thuật dân gian truyền thống; trong khi kỹ thuật chế tác Pháp lam được tiếp thu thông qua sự giao thoa với kỹ nghệ phương Tây và Thanh triều.

IV. GIÁ TRỊ DI SẢN VÀ BÀI HỌC BẢO TỒN

Nghệ thuật khảm sành sứ và Pháp lam không đơn thuần là kỹ thuật trang trí, mà là minh chứng cho triết lý sống hòa hợp và tinh thần sáng tạo bền bỉ của người Việt: chuyển hóa cái hư hỏng (mảnh vỡ) thành cái vĩnh cửu (nghệ thuật).

Ngày nay, việc phục hồi hai chất liệu này trong các dự án trùng tu Di sản Cố đô Huế đóng vai trò vô cùng then chốt. Những người thợ phục chế hiện đại không chỉ học lại kỹ thuật pha chế vôi mật hay nướng men đồng, mà còn đang tiếp tục giữ cho ngọn lửa sáng tạo của mỹ thuật Cung đình Huế mãi bùng cháy.

Biên khảo: ✍🏻3T

Bài viết mới

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Back to top button