Có những miền đất chỉ một lần đặt chân đến đã trở thành kỷ niệm. Phú Yên là một miền quê như thế — mộc mạc, sâu lắng trong lịch sử, khoáng đạt giữa đất trời và đằm thắm trong tình người.
Phú Yên không phô bày vẻ đẹp bằng sự ồn ào. Vùng đất này hiện ra qua núi non, sông nước, biển trời, di tích cổ và những phong tục được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Đến đây, người ta không chỉ tìm một miền biển đẹp, mà còn lắng nghe tiếng vọng của thời gian và nhận ra những giá trị bền lâu trong đời sống con người.
Nằm dọc theo duyên hải miền Trung, Phú Yên có địa thế hài hòa: phía Tây là núi rừng, phía Đông mở ra biển cả; ở giữa là những cánh đồng, dòng sông và thung lũng nối liền miền ngược với miền xuôi. Sự hùng vĩ của núi đồi hòa cùng vẻ khoáng đạt của đại dương tạo nên diện mạo riêng cho vùng đất.
Biển là nhịp sống của Phú Yên. Những làng chài, con thuyền trở về lúc bình minh và vị mặn trong gió biển đã gắn bó với bao thế hệ. Thiên nhiên nơi đây không đứng ngoài đời sống mà hiện diện trong sinh kế, ký ức và tâm hồn con người.
Nổi bật là Gành Đá Đĩa, kỳ quan địa chất với hàng nghìn cột đá bazan xếp thành những hình khối kỳ thú bên sóng nước. Nếu Gành Đá Đĩa mang vẻ đẹp mạnh mẽ, thì đầm Ô Loan lại dịu dàng với mặt nước mênh mang, núi xa in bóng và những chiếc thuyền lặng lẽ trong sương sớm. Núi Đá Bia gây ấn tượng bởi dáng đứng uy nghi giữa trời Nam, như một dấu mốc tự nhiên gợi nhắc sự kỳ vĩ của tạo hóa và chiều sâu lịch sử miền Trung.
Một hình ảnh tiêu biểu của Phú Yên là dòng sông Đà Rằng bên bóng núi Nhạn. Bắt nguồn từ miền núi cao rồi xuôi về cửa biển, sông mang phù sa bồi đắp đồng bằng và gắn với mùa lúa chín, những chuyến đò ngang, bến nước tuổi thơ cùng bao thế hệ lớn lên bên tiếng nước vỗ bờ.
Bên sông, núi Nhạn vươn lên giữa đồng bằng và phố thị. Trên đỉnh núi là Tháp Nhạn, công trình kiến trúc Chăm Pa cổ kính, được xây bằng gạch với những đường nét đặc trưng của một nền văn minh từng phát triển rực rỡ trên dải duyên hải miền Trung.
Qua bao biến thiên, Tháp Nhạn vẫn đứng đó như một trang sử chưa khép lại. Bảo tồn di tích không chỉ là gìn giữ những viên gạch cổ, mà còn là trân trọng ký ức của cộng đồng Chăm và những lớp văn hóa đã góp phần làm nên diện mạo phong phú của đất nước. Từ núi Nhạn nhìn xuống sông Đà Rằng, ta thấy rõ sự gắn bó giữa thiên nhiên, lịch sử và đời sống.
Lịch sử Phú Yên là lịch sử của những cuộc gặp gỡ giữa nhiều cộng đồng và nền văn hóa. Trước khi trở thành một phần lãnh thổ Đại Việt, vùng đất này thuộc không gian văn hóa Chăm Pa. Năm 1611, dưới thời chúa Nguyễn Hoàng, phủ Phú Yên được thành lập, mở ra giai đoạn mới trong quá trình khai phá, lập làng và tổ chức đời sống.
Theo thời gian, nhiều lớp cư dân cùng khai khẩn ruộng đồng, lập làng, mở đường giao thương và xây dựng quê hương. Người Việt mang theo phong tục, tiếng nói và kinh nghiệm canh tác; các cộng đồng bản địa tiếp tục gìn giữ những giá trị riêng. Qua quá trình tiếp xúc, những hình thức giao lưu và tiếp biến văn hóa dần hình thành.
Trong dòng lịch sử ấy, Lương Văn Chánh giữ vị trí đặc biệt trong ký ức địa phương. Ông thường được ghi nhận là người có công tổ chức khai khẩn, phát triển vùng đất Phú Yên vào cuối thế kỷ XVI và đầu thế kỷ XVII..
Người Phú Yên thường được nhắc đến với cách nói mộc mạc, chất phác, chân tình của xứ Nẫu. Tiếng địa phương lưu giữ ký ức cộng đồng, phản ánh một vùng quê gần biển, gần đồng ruộng, gắn bó với lao động và coi trọng tình nghĩa.
Cái tình Phú Yên hiện diện trong sự đùm bọc khi hoạn nạn, trong bữa cơm có thêm chén canh dành cho khách và trong lời hỏi thăm giản dị. Nhưng vẻ hiền hòa ấy luôn đi cùng sự kiên cường. Nắng hạn, mưa bão và những bất trắc của biển khơi đã rèn cho con người nơi đây lòng nhẫn nại, sức chịu đựng và tinh thần nương tựa vào nhau.
Văn hóa Phú Yên còn được bồi đắp bởi bài chòi, loại hình kết hợp diễn xướng, âm nhạc, thơ ca và trò chơi dân gian. Qua những câu hát, lời hô và cách ứng tác dí dỏm, bài chòi phản ánh trí tuệ, tâm tư và sức sáng tạo của người bình dân. Năm 2017, nghệ thuật bài chòi miền Trung Việt Nam được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Ẩm thực là một con đường đặc biệt để đi vào tâm hồn quê hương. Ở Phú Yên, bánh xèo là món ăn dân dã nhưng giàu sức gợi nhớ. Tiếng bột đổ xuống chảo nóng, mùi thơm của lớp bánh vàng, vị ngọt của tôm thịt hòa cùng rau sống và nước chấm tạo nên hương vị khó quên.
Điều đáng quý của bánh xèo không chỉ nằm ở công thức mà còn ở sự gần gũi, linh hoạt và gắn bó với sản vật địa phương. Món ăn lưu giữ ký ức gia đình, từ cách pha bột, làm nước chấm đến những câu chuyện được sẻ chia bên bếp. Với người xa quê, chỉ một mùi hương quen thuộc cũng có thể gọi về cả miền tuổi thơ.
Phú Yên có sức hấp dẫn khiến con người muốn sống chậm hơn, nhìn sâu hơn và lắng nghe nhiều hơn. Bình minh trên biển, hoàng hôn bên sông Đà Rằng, bóng núi Nhạn và những cánh đồng yên ả đều dễ đi vào thi ca và lòng người.
Phú Yên có Gành Đá Đĩa, đầm Ô Loan, núi Đá Bia, sông Đà Rằng, núi Nhạn và Tháp Nhạn; có những cánh đồng, làng quê và tiếng nói xứ Nẫu mộc mạc mà thân thương.
Nhưng vượt lên trên cảnh sắc là con người — những người đã sống, lao động, khai phá, sáng tạo và gìn giữ miền đất này qua bao thế hệ. Chính họ biến một vùng địa lý thành quê hương, biến cảnh sắc thành ký ức, biến lịch sử thành niềm tự hào và những điều bình dị thành giá trị không thể thay thế.
Phú Yên là một miền đất bình dị mà sâu xa, lặng lẽ mà kiêu hãnh, mộc mạc trong dáng hình nhưng phong phú trong chiều sâu văn hóa. Một miền quê càng hiểu càng yêu, càng đi xa càng nhớ, và càng nhìn về tương lai càng nhận ra trách nhiệm gìn giữ những giá trị đã làm nên linh hồn xứ sở. Bởi quê hương không chỉ là nơi ta từng sống, mà còn là nơi ta muốn gìn giữ, muốn trở về và muốn trao lại cho thế hệ mai sau vẻ đẹp của đất trời, chiều sâu của lịch sử và hơi ấm của tình người.
Thơ về những địa phương ở Phú Yên.
CHIỀU BÊN GÀNH ĐÁ ĐĨA
🦩
Khen ai xếp đá đẹp như tranh
Đĩa đá chồng nhau xếp kín gành
Sóng vỗ chiều buông trên bãi cát
Rong buồn rêu khóc dưới trăng thanh
Trên không khói sóng bay lờ lững
Dưới bến thuyền con chạy thật nhanh
Sóng vỗ tà huy dần tắt lặn
Hoàng hôn nức nở khói xây thành
TTS (Tô công Đáng)
February 15, 2024
NÚI CHÓP CHÀI, PHÚ YÊN
🦩
Đỉnh núi quanh năm rợp bóng mây
Thoạt nhìn giống cái tháp ai xây
Nhìn xa, đỉnh núi mây mù phủ
Tiếp cận, ven làng khói trắng bay
Lối xuống thôn làng chênh chếch quá
Đường lên đỉnh núi hắt hiu thay
Trời chiều bảng lảng vầng mây bạc
Cảnh cũ hồn xưa khó giãi bày
TTS ( Tô công Đáng)
June 2, 2024
BÁNH XÈO
Thơ: TTS (Tô công Đáng)
🦩
Chảo nóng, dầu sôi bật tiếng xèo
Nghe vui như suối chảy, thông reo
Dàn ra lởm chởm tôm, rau giá
Xếp lại nhăn nheo bột, mở heo
Giá sống, rau thơm thêm nước chấm
Cải non, xà lách trộn dưa leo
Quê người món lạ Tây, Tàu, Nhật
Ta vẫn say mê món bánh xèo
Dang To
June 22, 2022
VIETNAMESE PANCAKES
Dịch thơ: TTS (Tô công Đáng
🦩
The pan is hot, the oil sizzling
It sounds a joyful river flowing, and pine tree ringing
Spread out, shrimp, and bean sprouts sprawl
Fold together, the flour, and lard oil
Raw bean sprouts, herbs, dipping sauce unite
Baby cabbage, mixed cucumber salad bright
New land , strange dishes, worldwide delight
I’m still passionate about banh xeo, right
TTS( Tô công Đáng)
April 15, 2024
CHIỀU TRÊN THÁP NHẠN TUY HÒA
🦩
Vạt nắng vàng hanh rọi đỉnh cây
Chiều buông tháp cổ, nắng lưu đày
Sầu dâng thao thức hồn vong quốc
Mây phủ mênh mang bước lữ hoài
Sóng gợn sông Ba sầu viễn khách
Rêu buồn tháp Nhạn khóc trăng gầy
Vô tình em để nghiêng vành nón
Khiến cả đất trời ngây ngất say
TTS ( Tô công Đáng )
March 18, 2024
BÊN DÒNG SÔNG BA*
🦩
Tôi muốn về thăm dòng sông Ba
Dòng nước lung linh quyện nắng tà
Thuyền ai trên bến như đang đợi
Người khách năm nào chưa thấy qua
Tôi hứa về thăm dòng sông Ba
Dòng sông lấp lánh ở quê nhà
Chảy qua những xóm làng xanh ngắt
Hai bên bờ, bãi mía, nương xa
Đứng bên bờ sông rồi nhớ tiếc
Những ngày xưa giờ xa biền biệt
Cất giùm tôi một thời luyến tiếc
Bên dòng sông ngồi ngắm trăng tà
Đêm buông sâu xuống dòng sông Ba
Thuyền ai thấp thoáng đợi trăng tà
Vẳng nghe ai hát trên sông vắng
Trời đất rưng rưng dưới nguyệt mờ
*Sông Ba, Phú Yên
TTS (Tô Công Đáng)’
September 04, 2020
