Chân dung người nổi tiếng

Hàn Mặc Tử và vầng trăng thi ca trên đỉnh đầu bóng tối

Giữa dòng chảy cuồn cuộn của Phong trào Thơ mới thập niên 1930, khi những tâm hồn lãng mạn đang mải mê đuổi theo mây gió, gõ cửa những trái tim yêu bằng điệu nhạc êm đềm, thì ở một góc trời Quy Nhơn rợp nắng và gió biển, có một sinh mệnh đang vắt kiệt từng giọt máu tươi để dệt nên những vần thơ đau đớn nhưng rực rỡ đến nghẹt thở.

Hàn Mặc Tử một hiện tượng lạ kỳ, một ngôi sao băng chói lọi và ma mị nhất của thi đàn Việt Nam. Tám mươi sáu năm sau ngày ông trút hơi thở cuối cùng tại Làng trại Quy Hòa, chúng tôi trở lại những vết dấu xưa, lật lại từng trang bản thảo ngấm màu thời gian để đi tìm câu trả lời: Điều gì đã biến một hồn thơ bị đày đọa trong bi kịch bệnh tật trở thành một tượng đài bất tử của nền văn học dân tộc?

Nhân ngày tưởng niệm sự ra đi của thi sĩ Hàn Mặc Tử, bài viết này được ghi lại như một nén tâm hương thành kính, xin dâng lên linh hồn người nghệ sĩ tài hoa mà bạc mệnh. Thắp nén hương lòng tri ân một hồn thơ đã vắt kiệt trọn vẹn máu và nước mắt để dâng tặng cho đời những kiệt tác bất tử, để dẫu thời gian có dâu bể đổi thay, vầng trăng thi ca trên đỉnh đầu bóng tối vẫn mãi mãi soi rọi trong tâm khảm của biết bao thế hệ độc giả Việt Nam.

l. TIỂU SỬ VÀ HÀNH TRÌNH VĂN HỌC: VỆT SAO BĂNG CỦA LỐI RẼ SỐ MỆNH

Nói đến Hàn Mặc Tử (1912 – 1940), tên thật là Nguyễn Trọng Trí, là nói đến một hành trình đời người ngắn ngủi chỉ vỏn vẹn 28 xuân xanh nhưng chứa đựng biết bao dâu bể. Sinh ra tại Đồng Hới (Quảng Bình) trong một gia đình công chức nghèo theo đạo Thiên Chúa, tuổi thơ của ông là những chuyến di chuyển liên tục theo bước chân hoạn lộ của cha qua các vùng đất miền Trung: Quảng Ngãi, Quy Nhơn, Thừa Thiên. Sự giao thoa giữa không gian văn hóa trầm mặc của cố đô, cái nắng rát nồng của dải đất dốc sông cay, cùng giáo lý Công giáo thâm nghiêm đã sớm đúc nặn nên một tâm hồn nhạy cảm, vừa mang nét cổ kính vừa chất chứa những băn khoăn siêu hình.

Hành trình thi ca của Hàn Mặc Tử bắt đầu rất sớm, và ngay từ những bước chân đầu tiên, ông đã khiến giới văn đàn phải giật mình. Mới 16, 17 tuổi, với các bút hiệu Phong Trần, Lệ Thanh, ông đã viết những bài thơ Đường luật chững chạc, sắc sảo đến mức Cụ Phan Bội Châu một bậc đại triết, đại sĩ phu lúc bấy giờ phải thốt lên lời khen ngợi nức nở và dự báo về một tài năng xuất chúng.

Nhưng số phận dường như thích bày ra những trò chơi nghiệt ngã đối với những thiên tài. Bước ngoặt tàn khốc nhất đời ông diễn ra vào khoảng năm 1935 – 1936: căn bệnh phong thời bấy giờ được coi là “tứ đại nan y”, một án tử hình cả về thể xác lẫn tinh thần bắt đầu phát tác. Giữa lúc tuổi trẻ đang tràn trề nhựa sống, khi đôi chân đang tự do tung hoành giữa Sài Gòn phồn hoa và tâm hồn đang mê mải theo đuổi những bóng hình giai nhân (Kim Cúc, Mộng Cầm), Hàn Mặc Tử buộc phải lui về ẩn dật trong căn nhà nhỏ bên Gành Ráng, Quy Nhơn, cách ly hoàn toàn với thế giới bên ngoài.

Sự cô độc tuyệt đối và cơn đau thể xác xé rách da thịt không làm lụi tắt ngọn lửa sáng tạo, mà ngược lại, nó trở thành chất xúc tác kinh hoàng bùng nổ năng lượng thi ca trong ông. Thi sĩ không gục ngã; ông chọn cách đối thoại với nỗi đau bằng ngôn từ. Trong sự giằng xé giữa sự sống và cái chết, giữa ước ao gắn kết đời thường và thân thể bị hủy hoại, Hàn Mặc Tử đã kiến tạo nên một thế giới thơ duy nhất trong lịch sử thi ca Việt Nam: một thế giới của Trăng, Máu, Hồn và Cơn điên nghệ thuật.

II .GIA TÀI TÁC PHẨM & NHỮNG ĐỨA CON TINH THẦN SINH RA TỪ CƠN ĐAU TỘT CÙNG

Dù cuộc đời dừng lại ở tuổi 28, gia tài văn học mà Hàn Mặc Tử để lại cho đời vô cùng phong phú và đa dạng. Ông không chỉ viết thơ mà còn sáng tác kịch thơ, văn xuôi trữ tình, luận thuyết văn học và cả báo chí. Về thi ca, tài năng của ông kinh qua nhiều chặng đường biến chuyển dữ dội, thể hiện qua các tập thơ chính: “Lệ Thanh thi tập” (thơ Đường luật), “Gái Quê” (1936), “Thơ Điên” (sau đổi thành “Đau Thương”, 1938), “Xuân Như Ý”, “Thượng Thanh Khí”, “Cẩm Châu Duyên” và các tập kịch thơ “Duyên Kinh Nguyện”, “Quần Tiên Hội”.

Để hiểu được cái vĩ đại và sự chuyển biến kỳ diệu trong thế giới nghệ thuật của Hàn Mặc Tử, cần đi sâu phân tích hai gương mặt nghệ thuật song hành trong con người ông: sự trong trẻo, tha thiết với đời thường và sự kỳ ảo, bấn loạn trước cái chết.

1. “Đây Thôn Vĩ Dạ” Tiếng gọi tha thiết của một hồn thơ hướng về cõi sống

Nằm trong tập “Đau Thương” (mục “Hương Thơm”), “Đây thôn Vĩ Dạ” được gợi cảm hứng từ tấm bưu thiếp vẽ cảnh phong cảnh xứ Huế kèm lời hỏi thăm của Hoàng Thị Kim Cúc gửi cho Hàn Mặc Tử khi ông đang dưỡng bệnh ở Quy Nhơn. Tác phẩm là một kiệt tác của nghệ thuật gợi hình, gợi cảm và khúc ca hy vọng đầy xót xa.

“Sao anh không về chơi thôn Vĩ?

Nhìn nắng hàng cau nắng mới lên.

Vườn ai mượt quá, xanh như ngọc

Lá trúc che ngang mặt chữ điền.”

Ngay từ khổ thơ đầu, bức tranh thôn Vĩ hiện lên qua lăng kính ký ức thật trong trẻo, tinh khôi. Từ “nắng mới lên” rọi vào từng ngọn cau long lanh sương đêm, cho đến sắc “xanh như ngọc” của vườn xưa, tất cả đều ngập tràn sức sống. Hình ảnh “mặt chữ điền” thấp thoáng sau “lá trúc” thể hiện nét đẹp phúc hậu, kín đáo và e ấp rất Huế.

Tuy nhiên, chuyển sang khổ thơ thứ hai và thứ ba, không gian thơ lập tức biến đổi, đậm nét chia lìa và hư thực:

“Gió theo lối gió, mây đường mây,

Dòng nước buồn hiu, hoa bắp lay…

Thuyền ai đậu bến sông trăng đó,

Có chở trăng về kịp tối nay?”

Sự đứt gãy của “gió” và “mây” phản ánh tâm trạng chia phôi nội tại. Câu hỏi “Có chở trăng về kịp tối nay?” chứa đựng một sự hối hả, phập phồng lo sợ. Từ “kịp” vang lên đầy xót xa thi sĩ như đang chạy đua với thời gian, với căn bệnh quái ác đang từng ngày rút ngắn cuộc đời mình. Đến khổ cuối, không gian hoàn toàn chìm vào sương khói của hoài niệm và nghi ngại: “Ai biết tình ai có đậm đà?”. Tác phẩm không đơn thuần là một bức tranh cảnh vật xứ Huế, mà là tiếng lòng khao khát đến cháy lòng được trở về với cuộc đời thường nhật, được yêu và được sống của một con người đang đứng bên bờ vực hư vô.

1. Trăng, Máu và Hồn trong “Thơ Điên” Vũ trụ của tâm linh và tiềm thức

Nếu “Đây thôn Vĩ Dạ” là nốt trầm tha thiết, thì loạt bài trong phần “Hồn Cùng Điên” lại là sự bùng nổ của một cá tính sáng tạo độc nhất vô nhị. Hàn Mặc Tử đã đưa hình tượng “Trăng” một thi liệu vốn rất đỗi quen thuộc và thanh cao trong thơ cổ trở thành một thực thể sống động, ma mị, thậm chí mang tính chất phồn sinh và tàn khốc.

“Trăng nằm sóng soãi trên cành liễu,

Đợi gió đông về để lả lơi…

Hoa lá ngây tình không muốn động,

Lòng em hồi hộp, chị Hằng ơi…”

(Trích “Bẽn lẽn”)

Hay ở cấp độ mãnh liệt hơn, ông từng thổ lộ quan niệm sáng tác: “Tôi sống nổ mang, sống điên dại, sống cuồng chao… Thơ tôi sinh ra từ máu và nước mắt.”

Trong “Thơ Điên”, trăng không còn là để thưởng ngoạn, trăng bị trút xuống, bị mổ xẻ, bị nuốt chửng: “Tôi dìm hồn tôi trong bóng tối / Tôi cắn trăng ra làm đôi / Tôi nuốt trăng vào bụng…”. Hình ảnh “Máu” và “Hồn” xuất hiện với tần suất dày đặc. Máu là sự đày đọa thể xác, là dấu vết của căn bệnh chảy ra trên từng đầu ngón tay khi gõ xuống mặt bàn gỗ, nhưng đồng thời Máu cũng là biểu tượng của năng lượng sống cuồng nhiệt nhất. Hàn Mặc Tử đã biến nỗi đau thể xác thành một thứ nhiên liệu thượng hạng để đốt cháy không gian thi ca, đưa người đọc vào một không gian kỳ ảo, nơi ranh giới giữa cõi trần và cõi tiên, giữa sự sống và cái chết hoàn toàn bị xóa bỏ.

lll. TẦM VÓC THI ĐÀN: LÀN GIÓ MỚI VÀ CUỘC CÁCH MẠNG THI SƠN

Để đánh giá đúng tầm vóc của Hàn Mặc Tử, cần đặt ông vào tổng thể của Phong trào Thơ mới (1932 – 1945). Nếu Xuân Diệu là nhà thơ mới nhất trong các nhà thơ mới với điệu tơ lãng mạn phương Tây, Huy Cận mang nỗi sầu vũ trụ cổ điển, Nguyễn Bính hồn nhiên với nét quê mộc mạc, thì Hàn Mặc Tử là người khai phá mở đường cho Chủ nghĩa Tượng trưng và Chủ nghĩa Siêu thực trong văn học Việt Nam.

Phong cách nghệ thuật của Hàn Mặc Tử là một hiện tượng phức hợp đầy mâu thuẫn nhưng thống nhất qua ba dòng chảy chính:

1. Sự kết hợp giữa tư duy Công giáo và tinh thần Đông phương: Trong thơ ông, ta thấy sự xuất hiện dày đặc của các hình tượng Công giáo (Đức Mẹ Maria, Chúa Giê-su, Vườn Cây Dầu, Kinh Thánh) hòa quyện với tư duy thiền định, triết lý hư vô của Phương Đông và thi pháp Đường luật bác học.

2. Thi pháp biến ảo kỳ diệu: Ông mở rộng biên độ của ngôn từ đến vô tận. Những kết hợp từ ngữ lạ bùng nổ, những ẩn dụ chuyển đổi cảm giác đỉnh cao (thấy âm thanh, ngửi thấy ánh sáng, chạm vào nỗi đau) đã tạo nên một thứ ngôn ngữ thơ vừa lộng lẫy, vừa huyền bí.

3. Tạo dựng Trường thơ Loạn (Trường thơ Quy Nhơn): Cùng với Chế Lan Viên, Y Yến, Bích Khê, Hàn Mặc Tử đã hình thành nên một dòng chảy riêng biệt trong Thơ mới. Họ không ngần ngại khai phá những vùng u tối của tâm linh, những trạng thái vô thức, vô biên của con người điều mà trước đó văn học truyền thống chưa từng chạm tới.

Nhà nghiên cứu văn học Hoài Thanh, trong cuốn thi tuyển kinh điển “Thi nhân Việt Nam”, đã dành cho Hàn Mặc Tử những dòng viết vừa kinh ngạc vừa thấu hiểu:

“Trước khi đọc thơ Hàn Mặc Tử, tôi nghĩ rằng thơ chỉ là những câu đẹp, những tình cảm êm đềm. Đọc Hàn Mặc Tử rồi, tôi mới biết thơ còn có những vùng kinh hoàng, những vực sâu không đáy… Một người đau đớn gào khóc, rên siết, nhưng trong sự rên siết ấy có một sức mạnh lạ kỳ làm rung chuyển cả không gian.”

Còn nhà phê bình Chế Lan Viên người bạn tri kỷ trong Trường thơ Loạn từng đưa ra một nhận định lịch sử:

“Tôi xin hứa hẹn với các bạn rằng, mai sau, những cái chi tiết nhỏ nhặt của các danh nhân thời đại sẽ biến mất, nhưng những gì của Hàn Mặc Tử thì sẽ còn lại. Trước không có ai, sau không có ai, Hàn Mặc Tử như một cây sao băng vụt qua bầu trời Việt Nam với ánh sáng chói lọi của nó.”

lV. GÓC NHÌN ĐƯƠNG ĐẠI: SỨC SỐNG BẤT TỬ VÀ NHỮNG HUYỀN THOẠI CÒN MÃI

Hơn tám thập kỷ trôi qua kể từ ngày thi sĩ trút hơi thở cuối cùng tại nhà thương Quy Hòa vào ngày 11 tháng 11 năm 1940 (khi mới 28 tuổi), di sản của Hàn Mặc Tử không hề bị bụi thời gian phủ lấp, mà ngược lại, ngày càng phát lộ những giá trị tân kỳ.

1. Sức sống trong đời sống văn hóa – giáo dục

Hàn Mặc Tử đã trở thành một phần không thể thiếu trong tâm thức văn hóa Việt Nam. Các tác phẩm của ông, tiêu biểu như “Đây thôn Vĩ Dạ”, “Mùa xuân chín”, được đưa vào chương trình giảng dạy Ngữ văn ở bậc Trung học phổ thông, trở thành bài học nằm lòng của nhiều thế hệ học sinh.

Không dừng lại ở trang sách, thơ Hàn Mặc Tử đã đi vào đời sống nghệ thuật đại chúng với một sức lan tỏa mãnh liệt:

Bullet Âm nhạc: Nhạc sĩ Trần Thiện Thanh đã bất tử hóa cuộc đời thi sĩ qua ca khúc “Hàn Mặc Tử” với những câu hát đi vào lòng người: “Người đi nửa hồn tôi mất / Nửa hồn tôi kia hóa dại khùng…”. Nhiều bài thơ của ông cũng được phổ nhạc xuất sắc bởi các nhạc sĩ Phạm Duy, Dũng Chinh…

* Sân khấu & Điện ảnh: Cuộc đời đầy bi kịch và mối tình vô vọng của ông với Mộng Cầm, Kim Cúc, Mai Đình đã trở thành đề tài đắt giá cho kịch nói, cải lương, phim truyền hình và các tác phẩm hội họa, thư pháp.

1. Gành Ráng – Quy Hòa: Điểm đến của những tâm hồn đồng điệu

Ngày nay, khu danh thắng Gành Ráng – Tiên Sa và Trại phong Quy Hòa (Bình Định) nơi thi sĩ trải qua những ngày cuối đời đã trở thành một địa danh du lịch văn hóa đặc sắc. Ngôi mộ của Hàn Mặc Tử nằm trên gò cao hướng ra biển Đông, quanh năm rợp bóng cây xanh và tiếng sóng vỗ. Khách du lịch, giới thi sĩ, giới trẻ tìm về đây không chỉ để thắp một nén hương tưởng niệm, mà còn để trải nghiệm thứ không gian đã từng sinh ra những kiệt tác. Hình ảnh nghệ nhân ngồi khắc thơ Hàn Mặc Tử bằng bút lửa trên gỗ thông tại Gành Ráng suốt hàng chục năm qua là một minh chứng sinh động cho sức sống mãnh liệt của dòng thơ này trong lòng nhân dân.

1. Tranh luận văn học và góc nhìn hiện đại

Trong giới nghiên cứu đương đại, Hàn Mặc Tử vẫn là một nguồn đề tài chưa khai thác hết. Các nhà nghiên cứu trẻ theo các trường phái Ký hiệu học, Hiện sinh và Mẫu đề liên tục tìm thấy trong thơ ông những mã nghệ thuật mới. Người ta không còn nhìn Hàn Mặc Tử đơn thuần là một “thi sĩ bi lụy, đau thương” hay một “hồn thơ điên loạn”, mà công nhận ông là một nhà cách tân thi pháp đầy bản lĩnh, người đã đi trước thời đại mình hàng thập kỷ trong việc giải phóng ngôn từ và xây dựng cấu trúc không gian – thời gian đa chiều trong thơ.

V . NGÔI SAO KHÔNG BAO GIỜ TẮT

Trong lịch sử văn học thế giới, có những tài năng sáng tác bằng niềm vui sum họp, nhưng cũng có những thiên tài mà kiệt tác chỉ có thể được sinh ra từ lò luyện ngục của nỗi đau. Hàn Mặc Tử thuộc về số ít những thi sĩ đặc biệt ấy. Ông đã sống một cuộc đời quá đỗi ngắn ngủi và chịu đựng những mất mát, đau đớn mà một con người bình thường khó lòng tưởng tượng nổi. Nhưng chính trên nền đống đổ nát của thể xác và số phận, ông đã dựng xây nên một cung điện thi ca lộng lẫy, tráng lệ và kiêu hãnh.

Hàn Mặc Tử không chết. Ông chỉ đơn thuần thực hiện một chuyến di cư vào cõi bất tử, như chính lời ông từng viết: “Tôi vẫn còn đây giữa vạn người / Vẫn nghe tiếng khóc lẫn tiếng cười…”. Vầng trăng đỏ năm xưa trên bờ biển Quy Nhơn vẫn đêm đêm soi bóng xuống dòng chảy thi ca dân tộc, nhắc nhở chúng ta về sức mạnh vô biên của tâm hồn con người một tâm hồn có thể bị đày đọa trong bóng tối tột cùng, nhưng vẫn luôn hướng về ánh sáng, vươn tới cái Đẹp thuần khiết và vĩnh hằng.

Biên khảo : ✍🏻3T

Bài viết mới

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Back to top button