Trong lịch sử Việt Nam thế kỷ XVI, Lê Trang Tông, húy Lê Duy Ninh, là vị vua mở đầu thời Lê Trung hưng, trị vì từ năm 1533 đến năm 1548. Ông là con vua Lê Chiêu Tông, thuộc dòng dõi nhà Hậu Lê. Tên tuổi ông còn được lưu truyền trong dân gian qua hình tượng Chúa Chổm, gắn với những giai thoại về một thời hàn vi cơ cực và câu thành ngữ nổi tiếng: “Nợ như Chúa Chổm.”
Đầu thế kỷ XVI, nhà Hậu Lê suy yếu, triều chính rối ren, quyền lực rơi vào tay các thế lực tranh chấp. Năm 1527, Mạc Đăng Dung phế vua Lê Cung Hoàng, lập nên nhà Mạc. Giữa cơn biến loạn ấy, Lê Duy Ninh phải rời bỏ quê hương, nương náu nơi đất Ai Lao. Năm 1533, dưới sự phò trợ của cựu thần Nguyễn Kim, ông được tôn lên ngôi vua, lấy niên hiệu Nguyên Hòa, mở đầu công cuộc khôi phục nhà Lê.
Từ miền đất lưu vong, ngọn cờ trung hưng dần được dựng lại. Nguyễn Kim đảm đương trọng trách tổ chức lực lượng, chiêu tập hào kiệt, liên kết với Ai Lao để tìm đường phục quốc. Những năm tháng ấy mở ra cuộc phân tranh Lê – Mạc kéo dài, khiến Đại Việt chìm trong cảnh binh đao và chia cắt. Lê Trang Tông trở thành biểu tượng chính thống của phe phò Lê trong buổi đầu gian nan ấy, dù nhiều công việc quân sự và chính trị do các đại thần, tướng lĩnh đảm trách.
Còn danh xưng Chúa Chổm thuộc về miền ký ức dân gian nhiều hơn là chính sử. Những chuyện kể về cảnh mua chịu, nợ nần thuở hàn vi đã khiến tên gọi ấy trở thành một hình tượng vừa khôi hài vừa gần gũi.
Năm 1548, Lê Trang Tông qua đời, khép lại mười lăm năm trị vì trong buổi đầu đầy biến động của công cuộc Lê Trung hưng. Sự nghiệp của ông không thể tách rời vai trò của Nguyễn Kim cùng những người đã góp sức dựng lại cơ đồ nhà Lê. Dẫu vậy, việc ông được tôn lên ngôi giữa thời loạn vẫn đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử vương triều.
Lê Trang Tông thuộc về chính sử với tư cách vị vua mở đầu thời Lê Trung hưng; Chúa Chổm sống trong dân gian qua những câu chuyện nửa thực nửa huyền. Một bên là dấu ấn của vương triều giữa cơn binh lửa, một bên là tiếng cười bình dị của đời thường. Hai hình ảnh ấy, khi đặt cạnh nhau, cho thấy lịch sử không chỉ được lưu giữ trong những trang biên niên, mà còn âm thầm sống mãi trong ngôn ngữ và ký ức của nhân dân.
Biên Khảo
October 21, 2026
TTS (Tô công Đáng) 🦩✒️
