Tôi là một phụ nữ miền Trung, thuộc vùng Ngũ Quảng xưa, sinh ra và lớn lên ở cố đô Huế, nơi tà áo dài đã thân thuộc với tôi từ thuở học trò và qua hình ảnh của Bà, của Mẹ.
Còn áo tứ thân của người phụ nữ Bắc Bộ, tôi chỉ biết qua những trang sách, tranh ảnh và các lễ hội dân gian. Tôi vẫn thích ngắm những liền chị quan họ trong bộ áo nhiều màu, khăn mỏ quạ, nón quai thao, nhưng chưa bao giờ có dịp mặc thử.
Duyên may đến trong một buổi giao lưu văn hóa của cộng đồng người Việt ở hải ngoại. Hôm ấy, tôi được phân vào vai một cô gái Bắc Bộ trong tiết mục múa hát tập thể bài “quê hương ba miền”.
Lần đầu cầm bộ áo tứ thân với những vạt màu xanh, hồng, vàng, tôi thích thú lắm. Nhưng đến lúc mặc thì lúng túng thật sự. Nào áo, nào yếm, nào dải thắt lưng, rồi chiếc khăn đội đầu. Tôi loay hoay mãi, phải nhờ các chị em chỉ dẫn mới mặc được cho tươm tất.
Rồi cũng đến lúc cả nhóm bước lên sân khấu. Trong tiếng nhạc rộn ràng, tôi cầm hai chiếc quạt múa cùng các chị em, vui đến quên cả sự vụng về lúc sửa soạn. Bức ảnh chụp hôm ấy vẫn còn. Người phụ nữ đứng ngoài cùng bên phải, mặc áo xanh, hồng, vàng, tay cầm quạt, chính là tôi.
Sau buổi giao lưu, tôi tò mò tìm hiểu thêm câu chuyện về chiếc áo mình vừa mặc.
Tên gọi áo tứ thân bắt nguồn từ cách may bằng bốn thân vải. Hai thân phía sau ghép lại, hai thân trước để mở, có thể buộc gọn khi làm việc. Bên trong thường mặc yếm, bên ngoài thắt dải lưng. Theo lối mặc truyền thống, người phụ nữ Bắc Bộ thường kết hợp áo với váy sẫm màu. Chiếc khăn mỏ quạ vấn gọn mái tóc cũng là một phần quen thuộc của lối ăn mặc xưa.
Tôi thấy thú vị khi biết rằng dáng áo duyên dáng trên sân khấu ngày nay vốn từng gắn bó với đời sống bình thường của người phụ nữ vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Ngày thường, áo tứ thân được may bằng những loại vải giản dị, màu nâu hoặc sẫm, thuận tiện cho công việc đồng áng, chợ búa. Hai vạt áo phía trước có thể buộc lại cho gọn. Áo mặc lâu bạc màu, sờn rách thì vá, dùng qua nhiều mùa mưa nắng.
Đến ngày hội, cũng dáng áo ấy nhưng màu sắc tươi tắn hơn, có thêm yếm đào, dải thắt lưng lụa mềm. Những lớp áo được phối màu khéo léo, khi người mặc bước đi, các vạt áo thấp thoáng theo từng chuyển động. Hình ảnh ấy khiến tôi nhớ đến những liền chị quan họ Kinh Bắc, duyên dáng trong trang phục truyền thống bên chiếc nón quai thao rộng vành.
Từ áo nâu đi đồng đến áo đẹp ngày hội, chiếc áo tứ thân đã theo người phụ nữ Bắc Bộ qua bao thế hệ. Cách mặc, chất liệu và màu sắc có thay đổi theo thời gian, nhưng dáng áo bốn thân vẫn được gìn giữ như một nét riêng của trang phục Việt.
Bộ áo tôi mặc hôm giao lưu là trang phục sân khấu được cách điệu với những màu sắc rực rỡ. Dẫu khác khá nhiều so với áo tứ thân xưa, chính lần mặc thử ấy đã khiến tôi quan tâm và muốn tìm hiểu thêm về chiếc áo này.
Bây giờ nhìn lại bức ảnh, tôi vẫn bật cười nhớ đến những phút loay hoay với các vạt áo, dải thắt lưng. Một buổi giao lưu văn nghệ vui vẻ nơi xứ người, không ngờ lại cho tôi thêm một kỷ niệm đẹp với trang phục truyền thống quê hương.
Và từ đó, mỗi khi bắt gặp hình ảnh những liền chị quan họ trong tà áo tứ thân, tôi lại nhớ đến lần đầu mình được khoác lên người dáng áo ấy.
Một lần mặc thử, để rồi thấy thương thêm một nét duyên của quê nhà.
✒️ Lisa La | Lặng và viết
