Trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam, hiếm có trận đánh nào vừa thể hiện tài thao lược quân sự, vừa mang ý nghĩa quyết định như hai cuộc phục kích của nghĩa quân Lam Sơn tại Tốt Động và Chúc Động vào cuối năm 1426. Chỉ trong một ngày, nghĩa quân đã đánh tan đạo quân chủ lực của nhà Minh, tiêu diệt hơn 4 vạn quân, bắt sống khoảng 1 vạn tên, khiến chủ tướng Vương Thông bị thương nặng phải tháo chạy về thành Đông Quan (Hà Nội ngày nay). Chiến thắng ấy đã làm thay đổi hoàn toàn cục diện cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, mở đường cho thắng lợi cuối cùng và sự ra đời của triều Hậu Lê.
Sau gần mười năm chiến đấu gian khổ, nghĩa quân Lam Sơn dưới sự lãnh đạo của Lê Lợi, cùng với mưu lược của Nguyễn Trãi, đã chiếm lại được phần lớn vùng Thanh Hóa và Nghệ An. Năm 1426, Lê Lợi quyết định đưa quân tiến ra Bắc nhằm lấy lại toàn bộ đất nước. Trước sự phát triển mạnh mẽ của nghĩa quân, triều Minh lập tức đưa đại quân từ Đông Quan do Vương Thông chỉ huy tiến ra phản công.
Quân Minh có quân số đông, trang bị mạnh, lại tin tưởng tuyệt đối vào ưu thế của mình. Vương Thông quyết định đưa quân rời thành Đông Quan để tiêu diệt nghĩa quân trong một trận quyết chiến. Tuy nhiên, ông đã rơi đúng vào kế hoạch mà các tướng Lam Sơn đã chuẩn bị từ trước.
Nắm rõ địa hình vùng Tốt Động và Chúc Động (nay thuộc huyện Chương Mỹ, Hà Nội), nơi có nhiều đồng lầy, ruộng nước và đường hẹp, các tướng Đinh Lễ, Nguyễn Xí, Lý Triện cùng các chỉ huy Lam Sơn đã bố trí nhiều lớp quân mai phục. Nghĩa quân chủ động nhử quân Minh tiến sâu vào trận địa, khiến đội hình quân Minh kéo dài, đầu và đuôi của đoàn quân cách nhau rất xa, nên không thể hỗ trợ lẫn nhau.
Khi đại quân Minh lọt hoàn toàn vào khu vực phục kích, hiệu lệnh tổng phản công được phát ra. Từ bốn phía, nghĩa quân đồng loạt xông lên. Kỵ binh quân Minh sa lầy trong ruộng nước, voi chiến và bộ binh Lam Sơn liên tục xung kích. Tiếng trống trận, tiếng hò reo vang dậy làm quân Minh rối loạn. Những cánh quân tiếp viện cũng lần lượt bị chặn đánh, không thể cứu ứng.
Trận đánh diễn ra vô cùng ác liệt nhưng kết thúc nhanh chóng bằng một chiến thắng vang dội của quân Lam Sơn. Theo ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư và Bình Ngô đại cáo, hơn 4 vạn quân Minh bị tiêu diệt, khoảng 1 vạn tên bị bắt sống, vô số vũ khí, ngựa và lương thảo bị thu giữ. Chủ tướng Vương Thông bị thương, phải dẫn tàn quân chạy về cố thủ trong thành Đông Quan.
Thất bại này là một đòn chí mạng đối với hệ thống cầm quyền nhà Minh ở Đại Việt. Từ thế chủ động tấn công, quân Minh buộc phải chuyển sang phòng thủ, chờ viện binh từ phương Bắc. Trong khi đó, uy tín của nghĩa quân Lam Sơn lan rộng khắp nơi. Hàng loạt thành trì của quân Minh bị cô lập, nhân dân khắp vùng đồng bằng Bắc Việt nổi dậy hưởng ứng nghĩa quân.
Chiến thắng Tốt Động và Chúc Động còn thể hiện nghệ thuật quân sự đặc sắc của dân tộc Việt Nam. Thay vì đối đầu trực diện với lực lượng đông hơn, Lê Lợi và các tướng đã biết chọn đúng địa hình, vận dụng chiến thuật nghi binh, mai phục và chia cắt đội hình đối phương. Đó là sự kết hợp giữa sức mạnh quân sự với trí tuệ, giữa lòng yêu nước của nhân dân với tài cầm quân xuất sắc của các vị tướng Lam Sơn.
Sau thất bại này, nhà Minh phải đưa thêm viện binh sang cứu nguy. Nhưng chỉ một năm sau, các đạo viện binh ấy tiếp tục bị tiêu diệt trong các trận Chi Lăng – Xương Giang, buộc Vương Thông phải xin hòa và rút toàn bộ quân Minh về nước vào đầu năm 1428, chấm dứt hơn hai mươi năm đô hộ tàn bạo.
Ngày nay, chiến thắng Tốt Động và Chúc Động được xem là một trong những trận phục kích tiêu biểu nhất trong lịch sử quân sự Việt Nam. Đây không chỉ là chiến thắng của gươm giáo mà còn là chiến thắng của trí tuệ, của nghệ thuật dùng ít thắng nhiều và của khát vọng độc lập dân tộc. Hơn sáu thế kỷ đã trôi qua, tiếng vang của trận đánh vẫn còn sống mãi như một biểu tượng bất khuất của dân tộc Việt Nam, nhắc nhở các thế hệ hôm nay về giá trị của lòng yêu nước, ý chí tự cường và tài thao lược của cha ông.
Những bài thơ của các danh nhân nói về Tốt Động và Chúc Động:
Nguyễn Trãi – Bình Ngô đại cáo
Trong Bình Ngô đại cáo, là tác phẩm nổi tiếng nhất, Nguyễn Trãi có nhắc đến trận Tốt Động – Chúc Động:
Ninh Kiều máu chảy thành sông, tanh trôi vạn dặm;
Tốt Động thây chất đầy nội, nhơ để ngàn năm.
Tiếp đó ông viết:
Đô đốc Thôi Tụ lê gối dâng tờ tạ tội,
Thượng thư Hoàng Phúc trói tay để tự xin hàng.
TTS (Tô công Đáng) 🦩✒️
VỊNH TỐT ĐỘNG – LAM SƠN – 12/08/2024
Lam Sơn nghĩa khí động càn khôn
Phục trận thiên thu tráng quốc hồn
Tốt Động cờ hồng lay nhật nguyệt
Lam Sơn gươm báu chấn sơn môn
Vương Thông bạt vía lui thành lũy
Tướng giặc tiêu binh khuất oán hờn
Một trận uy danh vang sử Việt
Non sông vạn cổ tạc kim ngôn
Biên khảo
July 29, 2026
TTS (Tô công Đáng) 🦩✒️
