Nói đến Bình Định cũ,người đời thường nghĩ ngay đến tiếng roi,thế quyền,đến những đêm trăng Tây Sơn hào hùng với vó ngựa đại phá quân Thanh.
Nhưng nếu chỉ thấy ở đất Bình Định một tinh thần thượng võ kiên cường thì đó mới chỉ là một nửa mảnh ghép về tâm hồn của vùng đất địa linh nhân kiệt này.
Nằm ẩn mình sau lớp áo giáp chí khí ấy, là một dòng chảy âm thầm nhưng cuộn trào sức sống,một truyền thống hiếu học và tinh thần Văn Võ song toàn.
Từ bao đời nay,sông Kôn không chỉ bồi đắp phù sa cho những đồng lúa An Nhơn,Tuy Phước,Hoài Nhơn,mà còn tắm mát những tâm hồn say mê chữ nghĩa.
Người Bình Định coi việc học không đơn thuần là con đường mưu sinh hay tìm kiếm danh vọng,mà đó là khí tiết,là đạo lý làm Người, là cách để khẳng định vị thế và lòng tự tôn của một vùng đất miền Trung dải nắng dầm mưa.
Dấu Ấn Lịch Sử:
Từ Trường Thi Bình Định Đến Những Khoa Bảng Rạng Danh.
Nhìn lại chiều dài lịch sử,truyền thống học tập của Bình Định được nâng đỡ bởi những nền tảng 制度(chế độ) và dòng họ Khoa Bảng danh tiếng.
Khi chúa Nguyễn mở mang bờ cõi về phương Nam, vùng đất này nhanh chóng trở thành một trung tâm văn hóa giáo dục lớn của xứ Đàng Trong.
Trường thi Bình Định:
Được thành lập từ thời nhà Nguyễn, nơi đây từng là sĩ trường quy tụ hàng ngàn danh sĩ khắp vùng Nam Trung Bộ. Những đêm đèn dầu miệt mài bên trang sách, những lều chõng vượt đường xa về Sĩ trường đã trở thành hình ảnh biểu tượng cho quyết tâm vươn lên bằng trí tuệ.
Danh nhân kiệt xuất:
Đất Bình Định tự hào là nơi sinh ra và nuôi dưỡng biết bao nhà khoa bảng, đại thần và danh nhân văn hóa. Từ những trí thức thời Tây Sơn như Ngô Thì Nhậm, Trần Văn Kỷ (những người tìm thấy ở đất Tây Sơn sự đồng điệu về tri thức và chí hướng) cho đến các bậc đại thần như Đào Tấn,người không chỉ là vị quan thanh liêm mà còn là hậu tổ của nghệ thuật Tuồng Việt Nam,nâng tầm văn hóa dân tộc bằng vốn học sâu rộng.
Nơi nâng cánh những tâm hồn lớn:
Không phải ngẫu nhiên mà Bình Định trở thành trạm dừng chân và nguồn cảm hứng bất tận của những thi sĩ lớn như Nguyễn Sinh Sắc, Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Yến Lan, Chế Lan Viên.
Chính bầu không khí văn hóa coi trọng tri thức ở đây đã dung dưỡng, kết tinh nên “Bình Định Sa Thảo”,một vùng thơ ca lấp lánh trên bản đồ văn học nước nhà.
Khí Chất “Văn Võ Song Toàn”:
Tri Thức Rèn Trong Chí Khí
Điểm đặc sắc nhất trong truyền thống hiếu học của người dân Bình Định là sự hòa quyện tự nhiên giữa Chữ và Võ.
Ở vùng đất này, người học trò không phải là những văn nhân yếu ớt “dài lưng tốn vải”. Một tay cầm bút khai mở trí tuệ,một tay luyện quyền rèn giũa ý chí.
Tinh thần võ học mang lại cho người sĩ tử Bình Định một tư duy sắc bén,sự kiên trì vượt khó và một bản lĩnh vững vàng trước gian truân.
Nếp sống ấy được đúc kết qua những câu ca dao, bài huấn thị truyền từ đời này sang đời khác:
“Học là để làm người, rèn chí để giúp đời.”
Tri thức giúp họ định hướng đúng đắn, còn chí khí võ thuật giúp họ kiên định đi đến tận cùng con đường đã chọn.
Sự kết hợp ấy tạo nên những con người Bình Định vừa nhân văn, tinh tế trong ứng xử, vừa cứng cỏi, quyết liệt trước những thách thức của lịch sử và cuộc sống.
Gia Phong Và Đạo Lý Tôn Sư Trọng Đạo:
Truyền thống hiếu học của Bình Định không tự nhiên mà có; nó được bồi đắp từ gạch nối của từng gia đình, dòng họ và tình làng nghĩa xóm.
Sự hi sinh của cha mẹ: Trên mảnh đất cằn cỗi gánh chịu nhiều thiên tai, người mẹ, người cha Bình Định có thể thắt lưng buộc bụng, ăn cơm độn khoai, chịu thương chịu khó quanh năm ngoài đồng bãi, nhưng chưa bao giờ để con thiếu sách, thiếu chữ. Câu chuyện về những người mẹ bán gánh Bánh ít lá gai, dầm mưa quẩy gánh hàng rong để nuôi con ăn học thành tài đã trở thành những thiên tiểu thuyết đời thực đầy xúc động.
Trọng đạo làm thầy:
Đạo lý “Tôn sư trọng đạo” thấm sâu vào máu thịt của người dân nơi đây. Người thầy ở Bình Định không chỉ dạy chữ mà còn dạy nếp nhà, dạy khí tiết.
Sự kính trọng dành cho người thầy không đo đếm bằng lễ vật xa hoa mà bằng sự thành danh, sống trọn nghĩa trọn tình của thế hệ học trò.
Khuyến học dòng họ:
Hầu như làng quê nào ở Bình Định cũng có quỹ khuyến học, có những ngôi nhà thờ Họ nơi bảng vàng danh dự ghi tên những người con đỗ đạt được trang trọng treo ở vị trí cao nhất.
Đột phá tri thức của một cá nhân trở thành niềm tự hào của cả một dòng họ, tạo nên động lực thi đua học tập lành mạnh qua nhiều thế hệ.
“Đất Võ kiêu hùng nuôi chí lớn,
Đền ơn sinh dưỡng vững đường thi.
Bút nghiên tiếp bước người đi trước,
Bình Định ngàn năm rạng sử vàng.”
28.8.2026
Sưu tầm & Biên soạn
Hồng Hạnh
