Có những dòng sông chảy qua trang sách địa lý chỉ bằng một chấm mực mờ nhạt, nhưng có những dòng sông khi nhắc đến thôi, cả một miền âm vang lịch sử và ký ức tuổi thơ đã ào ạt dội về.
Sông Kôn,dòng sông lớn nhất miền đất võ Bình Định(cũ) chính là một dòng sông như thế.
Nó không chỉ hiền hòa bồi đắp cho những cánh đồng lúa xanh mướt, mà còn là mạch nguồn văn hóa, là nhân chứng thầm lặng chứng kiến bao thăng trầm của dải đất Tây Sơn tụ nghĩa.
Người ta thường nhắc đến sông Kôn từ những khe suối đầu nguồn trên đỉnh Trường Sơn hùng vĩ, nơi nước tụ lại, trong vắt và lạnh buốt, bắt đầu hành trình dài dằng dặc hướng về biển Đông. Sông chảy qua những thung lũng sâu,len lỏi qua những ghềnh đá rêu phong, rồi bỗng buông mình hiền hòa khi trôi về vùng đồng bằng trung du.
Đi qua mỗi chặng đường, sông Kôn lại mang một sắc thái riêng: khi thì dữ dội, cuồn cuộn như tiếng trống trận Tây Sơn giục giã ngút ngàn; khi lại uốn lượn mềm mại như dải lụa mềm khoác lên bờ vai xứ dừa.
Nhớ làm sao cái màu nước sông Kôn vào độ cuối thu hay đầu đông. Đó không phải là màu xanh ngọc bích yên ả, cũng chẳng phải màu đục ngầu giận dữ, mà là sắc vàng pha phù sa đậm đà, giống như màu mồ hôi của bao thế hệ người dân bám bờ sông lập nghiệp.
Mùa lũ,sông Kôn gầm rú, nước dâng cao tràn bờ, mang theo bao phù sa ngọt ngào để tái tạo lại đất đai, dẫu có chút phũ phàng nhưng lại là sự ban ơn hào phóng của thiên nhiên. Còn mùa cạn,lòng sông trơ ra những bãi cát mịn màng trắng xóa, những vạt ngô xanh rờn và tiếng cười rộn rã của người dân giăng lưới, cào hến dọc theo hai bên triền sông.
Đứng bên dòng sông Kôn hôm nay,
Nhìn những chiếc cầu nối liền hai bờ vui, lòng Tôi bỗng dâng lên một cảm giác bâng khuâng khó tả.
Sông Kôn giống như một người Mẹ hiền hậu, đã chứng kiến biết bao thế hệ sinh ra, lớn lên, rồi mang theo hình bóng dòng sông đi khắp bốn phương trời.
Có những buổi chiều buông xuống, hoàng hôn nhuộm vàng mặt nước, tiếng ve kêu râm ran bên những hàng tre xanh mướt,ta nghe như có tiếng vọng của ngàn xưa đâu đây: tiếng hò khoan xứ Quảng–Bình, tiếng gươm khua, tiếng vọng từ tháp Chàm rêu phong ẩn hiện sau những ngọn đồi xa.
Sông Kôn không chỉ chảy qua không gian, mà còn chảy ngược vào trong tâm thức của những ai con em xứ Dừa, xứ Võ. Dù có đi đến tận cùng phương trời nào, chỉ cần nhắm mắt lại, ngửi thấy đâu đây hương vị mặn mòi của gió cát và âm thanh rì rào của nước chảy, ta lại thấy mình bé lại, ngồi bên bến sông quê nghe Bà kể chuyện ngày xửa ngày xưa.
Sông Kôn vẫn cứ chảy, lặng lẽ và bền bỉ như dòng chảy của thời gian, ôm trọn vào lòng cả một miền ký ức không bao giờ phai nhạt.
“Sông Kôn cuồn cuộn mạch nguồn,
Ngàn năm chở nặng tình thương đất này.
Nghiêng soi bóng Tháp gầy gầy,
Ai đi xa cách có hay chạnh lòng.”
26.10.2026
Sưu tầm & Biên soạn.
Hồng Hạnh
