Biên niên sử bằng ngôn ngữ cơ thể: bản thể văn hóa và giá trị trường tồn của xòe Thái

Nằm giữa những thung lũng đại ngàn của vùng Tây Bắc Việt Nam, nơi sương mờ ôm ấp những nếp nhà sàn và dòng sông Đà, sông Mã reo rắt đêm ngày, có một biểu tượng văn hóa đã kết tinh thành hơi thở của tộc người Thái: Nghệ thuật Xòe Thái. Không đơn thuần là những bước nhảy dân gian, Xòe Thái là cuốn biên niên sử bằng ngôn ngữ cơ thể, là tiếng lòng nồng hậu và là sợi dây tâm linh thắt chặt tình cộng đồng. Người Thái có câu ngạn ngữ nổi tiếng: “Không xòe không tốt lúa, không xòe không tốt bông, không xòe trai gái không thành đôi”. Câu nói ấy đã khẳng định Xòe không phải là một thú vui xa xỉ, mà là điều kiện tiên quyết để duy trì sự sống và sự hài hòa của vũ trụ.

1. Mạch nguồn lịch sử và bối cảnh văn hóa – xã hội

Nghệ thuật Xòe Thái (hay còn gọi là “Xè”) có lịch sử hàng thiên niên kỷ, gắn liền với quá trình thiên di và định cư của người Thái tại các vùng thung lũng (mường) miền núi phía Bắc. Để hiểu được sự hình thành của Xòe, phải đặt nó vào bối cảnh kinh tế nông nghiệp lúa nước và thế giới quan đa thần (vạn vật hữu linh) của người Thái cổ.

Giai đoạn sơ khai: Nghi lễ và lao động (Trước thế kỷ XX)

Ban đầu, Xòe hình thành từ chính những động tác mô phỏng quá trình lao động phát dọn nương rẫy, gieo hạt, gặt hái, hay những bước đi săn bắn trên rừng núi. Trong tâm thức của người Thái, mỗi mùa màng bội thu hay mỗi dịch bệnh đi qua đều do các thế lực siêu nhiên (Phi mường, Phi bản) định đoạt. Vì vậy, các điệu Xòe nguyên thủy thường diễn ra quanh đống lửa lớn sau các nghi lễ hiến tế nhằm tạ ơn trời đất và cầu mong sự bảo bọc của thần linh. Sự gắn kết xã hội trong bối cảnh mường bản biệt lập giữa núi rừng hiểm trở đòi hỏi một chất xúc tác mạnh mẽ để kết nối con người và Xòe chính là câu trả lời.

Giai đoạn bán quý tộc: Sự định hình đường nét (Cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX)

Khi xã hội Thái chuyển sang chế độ phong kiến miền núi (chế độ Phìa Tạo), Xòe bắt đầu có sự phân hóa. Bên cạnh “Xòe vòng” (Xè vòng) mang tính đại chúng, xuất hiện “Xòe sàn” (Xè sản) phục vụ cho tầng lớp quý tộc tại các dinh thự Phìa Tạo. Giai đoạn này, Xòe được tinh giản, gọt giũa để trở nên uyển chuyển, quý phái hơn, đồng thời tích hợp thêm các đạo cụ như quạt, khăn, nón để tăng tính trình diễn.

Giai đoạn hiện đại: Từ thung lũng đến di sản nhân loại (Từ sau năm 1945 đến nay)

Sau năm 1945 và đặc biệt sau 1954 , Xòe Thái bước vào một kỷ nguyên mới. Từ một sinh hoạt mang tính bản địa, Xòe được các nhà nghiên cứu, biên đạo múa hệ thống hóa, đưa lên các sân khấu lớn trong và ngoài nước. Sự công nhận của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) vào năm 2021 khi ghi danh Nghệ thuật Xòe Thái vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại là đỉnh cao của hành trình khẳng định giá trị toàn cầu của bộ môn này.

2. Những cánh chim đầu đàn và người giữ lửa sơn cước

Khác với âm nhạc phương Tây vốn lưu danh những nhạc sĩ thiên tài qua các bản ký âm, nghệ thuật Xòe Thái trong giai đoạn sơ khai mang tính chất khuyết danh và truyền khẩu. Những “nghệ sĩ” đầu tiên chính là các ông Mo, bà Một (những người thực hành tâm linh) và các già làng, trưởng bản. Họ là những người nắm giữ cấu trúc chuẩn mực của các điệu Xòe cổ và truyền lại cho thế hệ sau bằng phương pháp truyền ngón, truyền lời.

Tuy nhiên, để Xòe Thái có được vóc dáng nghệ thuật có tính lý luận như ngày nay, không thể không nhắc đến vai trò của các nghệ nhân dân gian và các nhà nghiên cứu tiên phong trong thế kỷ XX:

Nghệ nhân Nhân dân Lò Văn Biến (Yên Bái): Được mệnh danh là “pho sử sống” của văn hóa Thái vùng Mường Lò. Ông là người đã dành cả đời mình để lặn lội khắp các bản làng, sưu tầm, dịch thuật các cuốn sách chữ Thái cổ nhằm khôi phục và hệ thống hóa 6 điệu Xòe cổ (Xòe căn bản). Ông không chỉ định hình lại nền tảng lý thuyết cho Xòe mà còn là người trực tiếp truyền dạy cho hàng nghìn người trẻ, giữ cho ngọn lửa Xòe không bị lụi tàn trước làn sóng hiện đại hóa.

Các thế hệ Mo bản, Mo mường: Trong giai đoạn sơ khai, họ chính là những đạo diễn, biên đạo múa đầu tiên. Họ kết hợp tiếng khèn bè, tiếng trống với những lời cúng tế để điều khiển nhịp bước của hàng trăm người trong vòng Xòe. Họ giữ vai trò định hình tính thiêng – cốt lõi thẩm mỹ giúp Xòe không bị hòa lẫn vào các điệu múa giải trí thông thường.

3. Bản thể nghệ thuật qua 6 điệu Xòe cổ

Sự tinh túy của nghệ thuật Xòe Thái cổ được kết tinh trọn vẹn trong 6 điệu Xòe căn bản. Đây được coi là những tác phẩm múa kinh điển, vừa mang tính biểu tượng cao, vừa có cấu trúc nghệ thuật chặt chẽ, phản ánh sâu sắc thế giới quan của người Thái.

Phân tích đặc điểm nghệ thuật và nội dung các điệu Xòe tiêu biểu:

Điệu “Khắm khen” (Nắm tay nhau): Đây là điệu Xòe cơ bản và có sức lay động nhất. Biểu hiện nghệ thuật vô cùng đơn giản: con người đan tay vào nhau thành vòng tròn mở rộng dần. Động tác nắm tay thể hiện sự gắn kết vô điều kiện, xóa bỏ mọi ranh giới về giai cấp, tuổi tác, giới tính. Khi âm nhạc cất lên, nhịp chân dịch chuyển theo vòng tròn ngược chiều kim đồng hồ mô phỏng sự vận động của mặt trời và thời gian trong vũ trụ quan người Thái.

Điệu “Khắm khăn mời lẩu” (Nâng khăn mời rượu): Điệu Xòe thể hiện văn hóa ứng xử nồng hậu. Chiếc khăn Piêu lúc này trở thành đạo cụ nghệ thuật, như một cánh tay nối dài thể hiện sự tôn kính, lòng hiếu khách của gia chủ đối với bạn bè phương xa.

Điệu “Phá xí” (Bốn phương): Động tác di chuyển hướng về bốn phương trời, sau đó quay lại tâm vòng tròn. Điệu Xòe này mang tính triết lý sâu sắc về sự quy tụ, thể hiện ước vọng hòa hợp giữa con người với thiên nhiên, trời đất và sự khẳng định chủ quyền không gian sinh tồn của tộc người.

(Cùng với 3 điệu cổ khác bao gồm: Nhổm khăn – Tung khăn, Đổn hôn – Tiến lùi, và Nhốm mai – Búng ngón tay).

Âm nhạc – Linh hồn của Xòe:

Xòe không thể tồn tại nếu thiếu hệ thống khí nhạc truyền thống, trong đó Khèn bè đóng vai trò chủ đạo, kết hợp cùng trống đại (Chông), chiêng (Cồng), sạp (Mác háp) và đàn Tính.

Âm điệu của khèn bè Thái có đặc điểm là thanh thoát, mô phỏng tiếng gió đại ngàn, tiếng suối chảy. Nhịp điệu của trống và chiêng mang tính dồn dập, giữ nhịp cho bước chân (khấu) của người xòe. Sự kết hợp giữa động tác uyển chuyển của tay, bước chân dậm theo nhịp phách nhấn của trống tạo nên một chỉnh thể nghệ thuật có tính kích thích thị giác và thính giác mạnh mẽ, dễ dàng đưa công chúng vào trạng thái thăng hoa, đồng điệu.

4. Sự lan tỏa, sức ảnh hưởng và giá trị lâu dài

Trải qua những thăng trầm của lịch sử, nghệ thuật Xòe Thái đã vượt ra khỏi biên giới của các thung lũng miền Tây Bắc để trở thành một biểu tượng thẩm mỹ quý báu trong đời sống tinh thần của người Việt.

Sức lan tỏa cộng đồng và tính hòa nhập xã hội

Giá trị lớn nhất của Xòe Thái nằm ở tính hòa nhập toàn dân. Trong một vòng Xòe, không có khán giả, chỉ có người tham gia. Điểm đặc biệt này tạo ra một không gian bình đẳng tuyệt đối, nơi con người được chữa lành, rũ bỏ những lo toan thường nhật để hòa nhập vào cái ta chung của cộng đồng. Chính sức lan tỏa tự thân này đã giúp Xòe Thái có sức sống dẻo dai, không bị đứt gãy văn hóa qua các thời kỳ chiến tranh hay thời kỳ chuyển dịch kinh tế thị trường.

Nguồn cảm hứng cho nghệ thuật đương đại

Vẻ đẹp uốn lượn, mềm mại như làn khói của Xòe Thái đã trở thành chất liệu vàng cho nền nghệ thuật múa và âm nhạc chuyên nghiệp Việt Nam. Nhiều tác phẩm múa đương đại, các ca khúc mang âm hưởng dân gian Tây Bắc (như Inh lả ơi, Tình ca Tây Bắc) đã vay mượn tiết tấu và tinh thần của Xòe để tạo nên những tác phẩm bất hủ, làm phong phú thêm kho tàng nghệ thuật quốc gia.

Kết luận

Nghệ thuật Xòe Thái không chỉ là tài sản của riêng tộc người Thái, mà đã hóa thân thành một nét cọ duyên dáng, rực rỡ trong bức tranh dung hợp văn hóa Việt Nam. Nó chứng minh một chân lý sâu sắc rằng: Nghệ thuật đích thực không sinh ra từ tháp ngà quý tộc, mà sinh ra từ đất mường, từ những đôi bàn tay lao động chai sần và từ khát vọng yêu thương, hòa bình của con người.

Giữa một kỷ nguyên công nghệ với những kết nối ảo, vòng Xòe Thái với những cái nắm tay thật chặt, ánh mắt trao nhau nồng ấm bên bếp lửa hồng chính là một lời nhắc nhở về giá trị của sự hiện diện, của tình người và của bản sắc cội nguồn mà chúng ta cần nâng niu, giữ gìn cho mai sau.

Biên khảo : ✍🏻3T