Mỗi độ Tết về, trong không gian trầm mặc của bàn thờ gia tiên, mâm ngũ quả hiện diện như một lời chào năm mới lặng lẽ mà thành kính. Không phô trương, không cầu kỳ, mâm quả ngày Tết của người Việt – nhất là trong nếp nhà của Huế – trước hết là một cách gửi gắm ước nguyện, sau nữa là giữ gìn một trật tự tinh thần đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Người xưa gọi là “mâm ngũ quả”, tức năm loại quả, năm sắc màu tương ứng với ngũ hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Nhưng sâu xa hơn con số, đó là cách con người phương Đông tìm sự hài hòa giữa trời – đất và người, đưa nhịp sống thường nhật vào trong nghi lễ thiêng liêng của ngày đầu năm.
Trên mâm quả truyền thống, nải chuối xanh gần như không thể thiếu. Chuối xanh có sắc Mộc lại mở ra thế đứng nâng đỡ, bao bọc. Nải chuối cong cong như bàn tay mở rộng, chở che những trái khác, cũng như nếp nhà nâng niu từng phận người. Ở giữa nải chuối thường đặt trái bưởi hay cam vàng, có sắc Thổ tròn đầy, tĩnh tại, gợi ước mong phúc lộc viên mãn. Có nhà thay bằng phật thủ hay lựu chín, nhưng ý nghĩa vẫn không đổi: cầu phúc và giữ lộc.
Những sắc còn lại được gửi gắm bằng trái cây theo mùa, theo vùng: màu đỏ của dưa hấu tượng trưng cho Hỏa, sinh khí, may mắn; sắc trắng sáng của đào, roi gợi Kim, trong lành, thanh khiết; màu sẫm của mận, hồng xiêm gợi Thủy, bền bỉ, sâu lắng. Mỗi sắc không chỉ để đủ ngũ hành, mà để tạo nên một tổng thể ấm áp, cân bằng, có trật tự.
Tuy vậy, mâm ngũ quả không phải là một công thức cứng nhắc. Trong đời sống dân gian, người Việt còn gửi gắm ước mong rất đời thường qua từng loại trái: lựu cầu đông con nhiều cháu; đào mong thăng tiến; táo đỏ cầu phú quý; sung cầu sung mãn; đu đủ cầu đủ đầy; xoài, người miền Nam đọc chệch thành “xài” như cầu mong năm mới không thiếu thốn, đủ xài. Trái thanh long gợi hình rồng mây hội tụ; dưa hấu, bưởi căng tròn báo hiệu sự ngọt lành, may mắn; trái trứng gà (lêkima) được gọi là “lộc trời”, rất giản dị mà sâu xa.
Ở mỗi vùng miền, mâm ngũ quả có khác nhau. Miền Bắc chuộng chuối xanh – bưởi vàng; miền Nam có nhóm “cầu – dừa – đủ – xoài”; miền Trung, nhất là Huế, vẫn giữ nét dung hòa, không phô trương nhưng rất mực chỉn chu. Dù hình thức khác nhau, tất cả đều gặp nhau ở một điểm: mong năm mới bình an, đủ đầy, thuận hòa.
Bởi vậy, bày mâm ngũ quả không chỉ là chọn cho đủ năm loại trái, mà là một cách sắp đặt niềm tin. Chỉ cần giữ được sự hài hòa về màu sắc, lòng thành trong lựa chọn, và sự ấm áp trong không gian sum họp, thì mâm quả ấy đã trọn vẹn ý nghĩa.
Giữa nhịp sống hôm nay, khi nhiều giá trị đang dần giản lược, mâm ngũ quả ngày Tết vẫn lặng lẽ nhắc ta nhớ rằng Tết không nằm ở việc bày mâm cao cỗ đầy, mà ở cách ta giữ gìn nếp nhà và ước mong điều lành cho nhau.
✒️ Lisa La
📸 giao thừa Tết Ất Tỵ nhà mình
@everyone
