Ngô Thì Nhậm (1746–1803), hiệu là Đạt Hiên, là một danh nhân văn hóa, nhà chính trị, nhà ngoại giao lỗi lạc và là một trong những bộ óc lớn của lịch sử Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII. Cuộc đời và sự nghiệp của ông gắn liền với hai dấu ấn sâu đậm: một ngòi bút văn chương bác học, đậm tinh thần yêu nước và một tư duy chính trị sắc sảo trong phong trào Tây Sơn.
Về sự nghiệp văn chương, Ngô Thì Nhậm xuất thân trong một gia đình danh gia vọng tộc hiếu học ở làng Tả Thanh Oai (nay thuộc Hà Nội). Ông là một cây bút chủ chốt của nhóm Ngô gia văn phái. Thơ văn của ông rất phong phú, bao gồm cả thơ chữ Hán và chữ Nôm, nổi bật với các tác phẩm như Xuân thu vận sự, Hoàng hoa sứ trình, Hạn uyên tập cùng nhiều bài thơ vịnh cảnh, ngụ ngôn sâu sắc.
Sáng tác của ông không chỉ phản ánh tinh thần thời đại nhiều biến động mà còn kết tinh tâm hồn nhạy cảm, uyên bác, kết hợp nhuần nhuyễn giữa triết lý phương Đông, tư tưởng Phật giáo và hiện thực đời sống.
Về đóng góp trong phong trào Tây Sơn, sau khi triều Lê – Trịnh sụp đổ, Ngô Thì Nhậm đã ra giúp triều đại Tây Sơn của vua Quang Trung – Nguyễn Huệ. Tại đây, tầm nhìn chiến lược của ông đã được phát huy tối đa:
Trong chính trị và ngoại giao:
Ông là người mưu lược chủ chốt giúp Quang Trung thu phục nhân tâm sĩ phu Bắc Hà, đồng thời khéo léo dùng ngoại giao mềm mỏng nhưng cứng rắn để bang giao với nhà Thanh, giữ vững nền độc lập dân tộc mà không tốn nhiều xương máu sau chiến thắng đại phá quân Thanh năm 1789.
Trong quân sự và tư tưởng: Ông có công lớn trong việc vạch định chiến lược phòng thủ, xây dựng khối đoàn kết quốc gia và nâng cao tầm vóc của triều đại Tây Sơn từ một lực lượng khởi nghĩa thành một chính quyền trung ương vững mạnh.
Dù cuộc đời ông khép lại bằng một bi kịch dưới thời Gia Long, những di sản mà Ngô Thì Nhậm để lại cho văn học nghệ thuật và nền ngoại giao nước nhà vẫn vô cùng vĩ đại.
Ông mãi là hình mẫu tiêu biểu cho mẫu sĩ phu “hành đạo” kiệt xuất: đem tài năng, trí tuệ và ngòi bút của mình ra phục vụ nhân dân, phụng sự đất nước trong những buổi giao thời đầy thử thách.
05.11.2026
Sưu tầm & Biên soạn
Hồng Hạnh
