Thương nhớ bác sĩ Phạm Thị Xuân Quế (1937–2026
Hôm nay, tôi nhận được tin Dì Quế mất.
Những người bạn cũ của Mẹ lần lượt báo tin. Nhà thơ Võ Quê ở Huế cũng gửi lời tiễn biệt đến thân hữu gần xa.
Dì Quế là bạn của Mẹ tôi. Từ nhỏ, tôi đã quen gọi dì bằng cách xưng hô thân thuộc ấy. Mãi về sau, khi tham gia những công việc thiện nguyện dưới sự hướng dẫn của dì, tôi mới hiểu thêm về người phụ nữ mà bao thế hệ sinh viên Y khoa Huế kính trọng gọi là Thầy.
Bác sĩ Phạm Thị Xuân Quế sinh năm 1937, quê Điện Hòa, Điện Bàn, Quảng Nam. Dì thuộc thế hệ sinh viên đầu tiên của Trường Y khoa Huế. Sau khi tốt nghiệp, dì ở lại giảng dạy, gắn bó nhiều năm với chuyên ngành truyền nhiễm và bệnh lao, từng đảm nhiệm cương vị Trưởng bộ môn Lao, Đại học Y Huế.
Cuộc đời dì trải qua nhiều biến động của đất nước. Dì từng tham gia các phong trào đấu tranh xã hội tại Huế trước năm 1975, đảm nhiệm nhiều trọng trách trong ngành y và hoạt động cộng đồng. Những người từng làm việc với dì qua nhiều thời kỳ hẳn vẫn nhớ một phụ nữ năng động, quyết đoán và bền bỉ với công việc mình đã chọn.
Riêng tôi, bài học đầu tiên dì dạy bắt đầu từ một lon gạo.
Những năm 1992–1996, khi còn là sinh viên Đại học Tổng hợp Huế, tôi được dì hướng dẫn tham gia chương trình “Nồi cháo tình thương” dành cho bệnh nhân nghèo và thân nhân chăm sóc người bệnh dài ngày tại Bệnh viện Trung ương Huế.
Công việc của tôi là đến từng hộ gia đình, nhà bạn bè, vận động mỗi nhà góp một lon gạo mỗi tháng hoặc một nghìn đồng.
Một nghìn đồng thời ấy bằng giá một dĩa cơm sinh viên không có thịt cá.
Đời sống những năm ấy còn nhiều thiếu thốn. Người có gạo góp gạo, người thuận tiện góp tiền. Cứ mỗi nhà một chút, góp lại thành những nồi cháo dành cho bệnh nhân nghèo và người thân phải lưu lại bệnh viện chăm sóc người nhà.
Nhớ lại những năm tháng tuổi mười tám, đôi mươi, tôi thấy tuổi trẻ của mình thật rực rỡ và nhiều ý nghĩa. Rồi tôi tốt nghiệp, rời Huế, bắt đầu công việc và cuộc sống ở những nơi khác. Nhưng bài học thực tế dì dạy tôi năm ấy vẫn theo tôi trong nhiều lựa chọn về sau.
Đầu những năm 2000, tôi nhận nhiệm vụ quản lý nguồn vốn Ngân hàng Thế giới dành cho các chương trình xóa đói giảm nghèo, phát triển nông thôn và phòng chống HIV/AIDS tại một số quốc gia Đông Nam Á.
Trong khoảng năm 2002–2004, tôi đăng ký học thêm một khóa chăm sóc bệnh nhân HIV tại Thái Lan, tìm hiểu công tác chăm sóc giảm nhẹ, chăm sóc cuối đời và hỗ trợ thân nhân người bệnh.
Thời ấy, người nhiễm HIV còn phải chịu nhiều kỳ thị. Những bệnh nhân bước vào giai đoạn cuối đời thường gặp rất nhiều khó khăn. Gia đình họ cũng cần được hướng dẫn và hỗ trợ trong quá trình chăm sóc người thân.
Là người quản lý chương trình, tôi muốn hiểu những gì đang thực sự diễn ra với người bệnh và gia đình họ, những điều mà đôi khi các bản báo cáo dự án chưa thể phản ánh hết.
Khi biết tôi nhận công việc ấy, dì Quế vỗ vai tôi, nói: “Mình cứ sống và làm vậy là được!”
Hơn hai mươi năm rồi, tôi vẫn nhớ nguyên câu nói ấy.
Dì vốn là người làm việc nhiều hơn nói. Lời động viên ngắn ngủi hôm ấy khiến tôi vui và nhớ mãi.
Sau này, qua nhiều lần thay đổi công việc, môi trường sống và sau nhiều va đập của cuộc đời, tôi vẫn thường nhớ đến dì. Từ những năm còn ngồi trên ghế giảng đường, dì đã cho tôi cơ hội làm quen với công việc thiện nguyện. Tôi tự nguyện đi theo con đường ấy, như một phần trong tâm nguyện sống và cống hiến của mình cho đến tận bây giờ.
Sau khi nghỉ hưu, dì Quế tiếp tục dành nhiều công sức vận động, tổ chức các hoạt động chăm sóc, hỗ trợ người nghèo và người bệnh. Quê gốc ở Quảng Nam, nhưng phần lớn cuộc đời dì gắn bó với Huế, với ngành y và những công việc xã hội mà dì đã bền bỉ theo đuổi.
Chiều nay, đọc bài thơ “Ngủ với Quảng chị thức hoài cùng Huế” của nhà thơ Võ Quê, tôi xúc động khi biết ông đã hai lần được dì cứu giúp trong những cơn nguy bệnh về phổi.
Ông viết:
“Chị ngủ rồi nơi chốn gọi là quê
Riêng với Huế giữa lòng em chị thức”
Nếu có một người con đất Quảng, đến ngày nằm xuống được cả xứ Huế tiếc thương, thì người ấy chính là Dì Quế.
Dì Quế mất ngày 14 tháng 11 năm 2026, chỉ ít ngày trước ngày Nhà giáo Việt Nam.
Tôi nghĩ đến những thế hệ sinh viên Y khoa từng được dì giảng dạy, những bệnh nhân nghèo, những người bạn cũ của Mẹ và những người đã cùng dì đi qua bao năm tháng ở Huế.
Còn tôi, sau hơn ba mươi năm, vẫn nhớ một lon gạo, một nghìn đồng và những chuyến đi vận động “Nồi cháo tình thương” thuở sinh viên.
Nhớ cái vỗ vai của dì cùng lời khích lệ:
“Mình cứ sống và làm vậy là được!”
Dì Quế kính thương,
Hôm nay, con viết những dòng này để tiễn biệt dì, lại nhớ về những năm tháng đầu tiên được dì hướng dẫn làm thiện nguyện.
Con biết ơn dì, người đã gieo vào lòng con hạt giống thiện lành từ thuở ấy.
Cầu nguyện dì an nhiên về với đất Mẹ.
Tùy bút Lisa La | Lặng & Viết
15.11.2026



