Về quê chạp mả là nét đẹp văn hóa tâm linh truyền thống vào tháng Chạp âm lịch ở miền Trung nói riêng và nhiều vùng miền Việt Nam nói chung, nhằm dọn dẹp, sửa sang mồ mả tổ tiên để ông bà đón Tết. Đây là dịp con cháu sum vầy, tri ân cội nguồn và thắt chặt tình tộc họ. Chạp mả thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, lòng hiếu kính của con cháu với người đã khuất, mong muốn gia đình được tổ tiên phù hộ trong năm mới.
Gia đình tôi cũng vậy, suốt 35 năm làm dâu, năm nào vào ngày 30 Tết chồng tôi cũng về quê Chạp mả. Quê chồng tôi ở Tuy Phước, từ nhà tôi về quê khoảng 50km, trước đây khi còn khó khăn, anh về quê bằng xe đạp. Cứ đến ngày 30 Tết mỗi năm, 4 giờ sáng chồng tôi đã đạp xe về quê chạp mả và trở về đến nhà khoảng 7 giờ tối. Tôi nhớ, khi ba chồng tôi còn sống, chạng vạng tối 30 Tết ông lại đứng ngồi không yên, sốt ruột hết ra lại vào, nhìn ra đường trông chờ con trai về, miệng lẩm bẩm: “Sao giờ này vẫn chưa thấy thằng nhỏ về”. Đến khi nghe tiếng phanh xe đạp đánh “kít” trong sân, ông mới cười mủm mỉm, trìu mến nhìn con trai, rồi quay vào nhà hối mẹ con tôi: “Dọn cơm, dọn cơm ăn chớ thằng nhỏ mệt đói lắm rồi. Làm cho nó ly nước chanh uống cho khỏe”.
Sau này, vợ chồng dành dụm chút tiền mua được chiếc xe honda cánh én cũ, rồi đưa ra tiệm họ độ thành chiếc cub 81 bóng lộn đẹp như xe mới. Thời đó ai mà có chiếc cub 81 là đỉnh lắm nha, ngồi sau chiếc cub 81 huyền thoại mà mặt tôi cứ ngời ngời ngỡ như ngồi sau chiếc Vespa bây giờ vậy. Nhờ có bạn í mà hành trình 30 Tết về quê chạp mả của ông xã mình đỡ vất vả hơn. Sáng 5g0 xuất phát về quê thì chiều 13g30 đã về đến nhà rồi nên ba chồng tôi đỡ bớt lo lắng, an tâm hơn.
Sau này, khi ba chồng mình mất, chú chồng tôi cùng các cháu ở quê thống nhất dời ngày chạp mả sang 27 Tết để mọi người đỡ cập rập và gia đình tôi trên này còn sắp xếp dẫy mả ba chồng tôi. Nhờ vậy ngày 30 Tết tôi đỡ vất vả hơn và được theo ông xã về quê chồng chạp mả vì trước đây ngày 30 Tết nào cũng mình tôi lo nấu cúng rước ông bà, còn chồng tôi cùng chú Tám bận về quê dọn dẹp sửa sang “nhà cửa” cho các cụ đón Tết.
Tôi rất thích được theo ông xã về quê chạp mả. Anh em con bác con chú tụ họp đông đủ, phụ nữ thì ở nhà sửa soạn mâm cỗ cúng chạp mả, đàn ông thanh niên người cuốc, người rựa, người chổi hành quân ra Gò. Không ai bảo ai, chẳng ai phân công ai, cứ vậy người nào cũng hăng say dẫy cỏ mả, hốt cỏ, dọn dẹp phần mộ các cụ cao, cụ cố, ông bà nội và người thân trong tộc họ. Vừa làm vừa cười nói vui vẻ, vừa cầu mong ông bà phù hộ sang năm dồi dào sức khỏe, ăn nên làm ra…Tôi cũng hăng hái lắm, làm đủ mọi chuyện, lăng xăng dẫy cỏ mả, hốt cỏ, quét dọn lau chùi phần mộ xây của ông bà nội chồng, rửa ly, rót nước…Mặc dù nắng rát da, mồ hôi nhễ nhại nhưng tôi rất vui, không mệt tí nào. Tôi vừa dẫy cỏ mả vừa lẩm bẩm: Các cụ cao cụ cố ông bà nội ơi phù hộ cho gia đình con năm mới sức khỏe, đỡ khổ hơn năm ngoái nhen các cụ. Không biết các cụ có nghe thấy không nhưng trong lòng tôi đầy ắp một niềm tin về ngày mai tươi sáng, hy vọng mọi điều ước nguyện mong muốn của mình rồi sẽ thành sự thật, lòng tôi nhẹ nhõm và trên môi nở nụ cười rạng rỡ.
Sau khi dẫy mả, dọn dẹp, phát quang cỏ dại và thắp hương phần mộ tổ tiên để tỏ lòng hiếu thảo, tri ân và mời người quá cố về đón Tết, chúng tôi về thắp hương bàn thờ tổ tiên tại nhà từ đường rồi cả dòng họ quây quần bên mâm cỗ chén chú, chén anh thật là vui vẻ đầm ấm.
Thiết nghĩ, chạp mả không chỉ là phong tục, mà còn là nét đẹp văn hóa lâu đời, kết nối các thế hệ của dòng tộc. Bởi “Chín đời vẫn chưa phải người dưng”, chạp mả là cơ hội để con cháu biết nhau về quan hệ dòng họ, tổ tiên, nguồn cội…Vậy nên, sau này khi về quê chạp mả vợ chồng tôi đưa cả vợ chồng con gái cùng về quê để chúng nhớ tổ tiên ông bà và kết nối thế hệ sau này.
Năm nay cũng vậy, ngày mai 27 Tết cả nhà tôi lại hồ hởi khăn gói lên đường về quê chạp mả và “cõng” ông bà về nhà ăn Tết. Cũng như mọi năm, ngoài việc dọn dẹp “nhà cửa” cho các cụ, năm nay tôi lại thầm mang theo một điều ước nho nhỏ khấn nguyện ông bà tổ tiên phù hộ./.
✍ Nhất Chi Mai
