Có những thành phố, càng đi xa càng thấy gần. Có những con phố, dù thời gian đã phủ lên bao lớp đổi thay, chỉ cần một tiếng rao quen, một hàng cây cũ hay một mùi hương thoảng qua cũng đủ làm cả miền ký ức trở về.
Với tôi, Thành Nam là một thành phố như thế.
Thành phố Nam Định hôm nay đã rộng dài hơn, phố xá đông vui hơn, những công trình mới mọc lên từng ngày. Nhưng trong miền ký ức của những người từng sống ở Thành Nam năm nào, vẫn còn một Nam Định rất riêng: trầm lắng, thân thương, mang dáng dấp của một đô thị đồng bằng Bắc Bộ với những con phố nhỏ, những mái nhà cũ, tiếng xe đạp leng keng và nhịp sống vừa đủ chậm để người ta nhận ra nhau.
Từ thành cổ đến phố thị
Nam Định có một lịch sử lâu đời gắn với vùng đất Thiên Trường – nơi từng là quê hương, căn cứ và trung tâm chính trị quan trọng của nhà Trần. Đến thế kỷ XIX, thành Nam trở thành một trong những đô thị quan trọng của vùng Bắc Kỳ.
Tên gọi Thành Nam vì thế không chỉ đơn thuần là cách gọi một thành phố. Đó còn là tên gọi gợi nhắc về một vùng đất có bề dày lịch sử, văn hóa và truyền thống lâu đời.
Dấu tích của một đô thị xưa hôm nay có thể không còn nguyên vẹn, nhưng ký ức về Thành Nam vẫn hiện diện qua tên phố, tên chợ, những công trình tôn giáo, những làng nghề và đặc biệt là trong đời sống của bao thế hệ người Nam Định.
Thành Nam của những con phố xưa
Nhắc đến Thành Nam xưa, người ta khó quên những con phố mang tên rất đỗi thân thuộc: Hàng Đồng, Hàng Tiện, Trần Hưng Đạo, Quang Trung, Hoàng Văn Thụ…
Tên phố đôi khi đã kể một phần câu chuyện của thành phố.
Có những con phố gắn với nghề thủ công, với những cửa hàng nhỏ, những tiếng đục, tiếng gõ vọng ra từ căn nhà mặt phố. Có những con đường gắn với chợ búa, trường học, nhà thờ, đình chùa và những hàng cây đã chứng kiến biết bao thế hệ đi qua.
Thành Nam ngày ấy không quá ồn ào. Buổi sáng, phố bắt đầu bằng tiếng gọi nhau của người bán hàng, tiếng xe đạp, tiếng mở cửa của những cửa hiệu nhỏ. Buổi trưa, thành phố như chậm lại dưới nắng. Chiều xuống, những con đường lại rộn ràng bước chân học trò, tiếng xe đạp và những câu chuyện chưa bao giờ cũ.
Một thành phố bình dị như thế mà chẳng hiểu vì sao, khi đi xa rồi, người ta lại nhớ đến nao lòng.
Thành Nam – thành phố của những nghề xưa
Nếu lịch sử tạo nên chiều sâu cho Thành Nam thì những nghề truyền thống và bàn tay người thợ lại làm nên vẻ riêng của thành phố.
Nam Định từng nổi tiếng với nghề dệt. Những nhà máy, xưởng dệt và tiếng máy chạy đã góp phần tạo nên diện mạo một đô thị công nghiệp sớm của miền Bắc.
Nhưng bên cạnh nghề dệt còn có nhiều làng nghề nổi tiếng quanh vùng: đúc đồng, chạm khắc gỗ, sơn mài, làm đồ thủ công…
Đi về phía Ý Yên, người ta gặp những làng nghề gắn với tiếng đục, tiếng búa và những pho tượng, đồ thờ được tạo nên từ đôi bàn tay tài hoa.
Về Nam Trực, ký ức làng nghề lại hiện lên qua những con phố, những mái nhà và những người thợ cần mẫn giữ nghề cha ông.
Mỗi sản phẩm làm ra không chỉ là một món đồ. Đó còn là sự tiếp nối của một dòng chảy văn hóa đã đi qua nhiều thế hệ.
Thành Nam và những dấu son văn hóa
Nhắc đến Nam Định mà không nhắc đến Đền Trần – Thiên Trường thì dường như vẫn còn thiếu một mảnh ghép quan trọng.
Vùng đất này gắn với triều Trần – một trong những triều đại có vị trí đặc biệt trong lịch sử Việt Nam. Những câu chuyện về các vua Trần, về hào khí Đông A, về những cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông đã trở thành một phần ký ức lịch sử của vùng Thiên Trường.
Mỗi mùa xuân, dòng người lại tìm về Đền Trần trong không khí lễ hội, tưởng nhớ tiền nhân và cầu mong một năm bình an, thuận hòa.
Rời Thiên Trường, Thành Nam còn có những công trình tôn giáo và kiến trúc tạo nên một diện mạo rất riêng. Nhà thờ Khoái Đồng với kiến trúc cổ kính, những mái nhà thờ vươn lên giữa phố thị; những đình, chùa, nhà thờ nằm xen giữa khu dân cư… tất cả tạo nên một bức tranh văn hóa nhiều lớp của thành phố.
Và những góc phố không có trong sách
Nhưng có lẽ Thành Nam đẹp nhất không phải ở những điều được ghi trong sách.
Thành Nam đẹp trong ký ức.
Là một buổi chiều đi qua Hồ La Cát, mặt nước lặng im dưới ánh nắng cuối ngày.
Là những lần qua Chợ Rồng, nghe tiếng người mua bán hòa vào nhịp sống phố phường.
Là những hàng cây, những mái nhà, những góc phố tưởng như chẳng có gì đặc biệt nhưng sau vài chục năm nhìn lại, bỗng trở thành những báu vật của ký ức.
Có những nơi khi còn ở đó, ta không nhận ra vẻ đẹp của nó.
Chỉ đến khi đã đi qua nửa đời người, ngoảnh lại mới thấy: hóa ra những ngày bình thường năm ấy chính là một phần đẹp nhất của tuổi thơ.
Thành Nam trong tôi
Tôi đã từng sống ở Thành Nam gần như cả một đời người.
Vì thế, Thành Nam đối với tôi không chỉ là một địa danh trên bản đồ.
Đó là thành phố của tuổi thơ.
Là nơi có những con đường từng đi qua, những mái nhà từng nhìn thấy, những khu chợ từng ghé, những người quen từng gặp và những mùa năm tháng đã lặng lẽ trôi qua.
Thành phố có thể thay đổi.
Những con phố có thể mở rộng. Những ngôi nhà cũ có thể biến mất. Những hàng cây có thể không còn đứng ở chỗ xưa. Những người từng cùng ta đi qua một đoạn đời cũng dần thưa bóng.
Nhưng ký ức thì không dễ mất đi.
Chỉ cần một ngày tình cờ nghe ai đó nhắc hai chữ “Thành Nam”, trong lòng bỗng như có một cánh cửa mở ra.
Phía sau cánh cửa ấy là một thành phố của ngày xưa.
Có tiếng rao chiều.
Có bóng người qua phố.
Có mùi khói bếp đâu đó trong hoàng hôn.
Có tiếng chuông nhà thờ vọng giữa phố phường.
Có những con đường ta từng đi bằng đôi chân trẻ nhỏ.
Và có một người của ngày hôm nay, đứng ở nơi rất xa, bỗng thấy mình trở lại thành đứa trẻ năm nào.
Thành Nam xưa có thể đã lùi xa trong thời gian, nhưng chưa bao giờ rời khỏi ký ức của những người từng thuộc về nơi ấy.
Bởi có những thành phố ta chỉ sống một thời gian.
Nhưng cũng có những thành phố sống trong ta suốt một đời.
Đó là Thành Nam.
SG 28/9/2026 – Huong Mrs-Le
