Chiều Nhơn Hậu buông chậm trên mảnh đất An Nhơn- Bình Định(cũ) quê tôi.Nắng hoàng hôn vàng như mật trải dài lên những bờ gạch rêu phong và những mảng đá ong gồ ghề phôi pha. Trong cái tĩnh lặng ngưng đọng của thời gian, bước chân du khách chạm vào lòng phế tích Thành Hoàng Đế chợt nhẹ rung, như sợ làm thức giấc một giấc mộng xưng hùng xưng bá lừng lẫy của hơn hai thế kỷ trước. Nơi đây, từng thớ đá, từng tảng gạch nung đều mang đậm dấu ấn của một nhân vật kiệt xuất: Thái Đức Hoàng đế Nguyễn Nhạc.
Người ta thường nhắc nhiều đến Quang Trung, Nguyễn Huệ với những chiến công thần tốc xé gió bão, nhưng lại ít khi trầm ngâm trước Nguyễn Nhạc – người anh cả đã đặt những viên gạch đầu tiên cho triều đại Tây Sơn. Nếu không có tầm nhìn kiệt xuất và chí lớn của “anh hai Tây Sơn”, có lẽ lịch sử đã không có một ngọn lửa hồng đại ngàn bùng lên từ vùng Tây Sơn thượng đạo. Và Thành Hoàng Đế chính là quả tim, là hiện thân cho khát vọng xưng vương của vị thủ lĩnh áo vải ấy.
Lược bỏ những nhộn nhịp của phố thị ngày nay, lùi lại hơn hai trăm năm trước, nơi này từng là cố đô Đồ Bàn trầm mặc của Champa. Khi Nguyễn Nhạc quyết định dựng cờ xưng Vương rồi xưng Hoàng đế (1778), ông đã chọn chính nền cũ ấy để đắp thành, mở cõi. Trên lớp tàn tích xưa, Thành Hoàng Đế mọc lên vừa mang nét kiên cố của đá ong Champa, vừa mang cái uy nghiêm, khoáng đạt của Đại Việt. Từng dãy tường thành ngoại, thành nội, cấm thành được dựng nên không chỉ bằng gạch đá, mà bằng mồ hôi người dân nghèo.
Ở Thành Hoàng Đế, Nguyễn Nhạc không chỉ là một vị vua, ông là một vị đại tướng điều binh khiển tướng khắp Nam Bắc.Từ căn cứ này,những đoàn quân áo đỏ dũng mãnh đã cuồn cuộn xuất phát,xuôi vào Gia Định đánh chúa Nguyễn, ngược ra Bắc Hà lật đổ chúa Trịnh, thu giang sơn về một mối. Âm hưởng vang vọng dưới chân thành thời ấy là tiếng trống trận Tây Sơn dồn dập, là tiếng gầm của hàng trăm chiến tượng, là chí khí ngút trời của những con người làm nên lịch sử.
Nhưng lịch sử chưa bao giờ là một đường thẳng phẳng lặng. Nguyễn Nhạc dựng nên Thành Hoàng Đế bằng hào khí ngút ngàn, để rồi những năm tháng cuối đời, chính ngôi thành này lại chứng kiến những giọt nước mắt bi ai và cái chết xót xa của ông. Khi những rạn nứt nội bộ nổi lên, khi quân nhà Nguyễn vây hãm, người anh cả Tây Sơn già yếu đành ngậm ngùi nhìn cơ nghiệp nghiêng ngả. Tiếng thổ huyết của ông nơi điện hoàng thành năm 1793 như một nốt trầm bi thương khép lại một chương đời kiêu hùng.
Thành quách có thể bị thời gian bào mòn, triều đại có thể suy vi theo tuế nguyệt, nhưng chí khí và khát vọng của người mở đường thì còn mãi với sông núi.
Giờ đây, đứng giữa khoảng sân cấm thành trống vắng, chỉ còn tiếng gió heo hút lùa qua kẽ đá và tiếng lá bàng rơi khẽ trên nền đất cũ. Những đền đài gác tía xưa nay chỉ còn là vết tích mờ nhạt dưới lòng đất.
Thế nhưng, trong cái hoang hoài của phế tích, hình bóng Nguyễn Nhạc vẫn như ẩn hiện,một con người dám xé rào phong kiến, dám đứng lên từ kiếp dân nghèo để khắc tên mình vào sử sách.
29.10.2026
Sưu tầm & Biên soạn
Hồng Hạnh
