Những ngày cuối tháng Chạp, khi thời tiết đã dịu và mùi Tết bắt đầu phảng phất trong từng ngõ nhỏ, thì ở mỗi mái nhà Việt bà và mẹ đang lúi húi rửa sạch nồi niêu, dọn lại góc bếp đã ám khói suốt một năm dài. Không ai bảo ai, nhưng ai cũng hiểu chuẩn bị sẳn sàng cho ngày tiễn Ông Táo về trời.
Các nhà nghiên cứu cho rằng, tục thờ Táo Quân có dấu tích từ thời Hùng Vương, thể hiện qua bộ ba ông đầu rau trong khảo cổ học. Điều đó cho thấy, ngay từ buổi đầu dựng nước, người Việt đã xem bếp lửa là linh hồn của mái nhà, là nơi nối con người với đất, với lúa, với nhau.
Trong kho tàng tín ngưỡng dân gian, Táo Quân là vị thần gần con người nhất. Không ở đình cao miếu lớn, không ngự nơi mây khói xa xôi, mà trú ngụ ngay nơi căn bếp, chỗ tưởng chừng nhỏ bé, nhưng lại là trung tâm ấm lạnh của một gia đình. Người Việt tin rằng, bếp còn đỏ lửa thì nhà còn hơi người, còn chỗ cho yêu thương nương náu và gìn giữ.
Theo điển xưa, Táo Quân được Ngọc Hoàng sắc phong danh hiệu ĐỊNH PHÚC TÁO QUÂN – vị thần ghi nhận phúc họa, công tội của gia chủ. Nhưng Táo Quân không đứng ngoài để phán xét. Ngài ở trong nhà, sống cùng mọi người, nhìn thấy những điều rất nhỏ: một bữa cơm thiếu tiếng cười, một câu nói buột miệng bên bếp, một lần nhịn nhường hay một phút nóng giận không kịp giữ mình.
Bởi thế, phúc họa trong quan niệm dân gian không đến từ điều gì xa vời, mà bắt đầu từ nếp nhà.
Dân gian không coi Táo Quân là một vị thần đơn độc. Ngài hiện thân qua hình ảnh hai ông & một bà, một cấu trúc mộc mạc nhưng hàm chứa chiều sâu nhân sinh. Tích xưa kể rằng:
Trọng Cao và Thị Nhi là vợ chồng. Vì nghèo khó và những cãi vã vụn vặt, họ chia tay. Thị Nhi lưu lạc, sau này nên duyên cùng Phạm Lang – người chồng hiền lành, chăm chỉ. Còn Trọng Cao, mang theo nỗi ân hận, lang bạt tìm vợ cũ giữa đời.
Một ngày, Trọng Cao tìm đến đúng nhà Thị Nhi trong cảnh khốn cùng. Gặp lại nhau, thương xót nhiều hơn oán trách, Thị Nhi giấu Trọng Cao vào đống rơm sau nhà để tránh điều tiếng. Nào ngờ Phạm Lang trở về, đốt rơm lấy tro bón ruộng. Lửa bùng lên, Trọng Cao chết trong ngọn lửa ấy. Thị Nhi lao vào theo. Phạm Lang thấy vợ mình chết, cũng gieo thân vào lửa.
Ba con người, ba số phận. Không ai hoàn toàn đúng, cũng không ai hoàn toàn sai. Chỉ có nghĩa tình là thật.
Ngọc Hoàng cảm động, phong cho ba người làm Táo Quân, cho phép cùng ngự nơi bếp lửa trần gian, để chứng giám lòng người bằng chính những gì họ từng trải qua.
Từ tích ấy, dân gian quan niệm Táo Quân gồm:
👉🏼 Thổ Công, coi việc trong nhà, bếp núc là nơi dễ sinh va chạm nhất;
👉🏼 Thổ Địa, trông coi đất đai, ruộng vườn là gốc rễ sinh tồn;
👉🏼 Thổ Kỳ, giữ việc chợ búa, chi tiêu cho nhịp sống thường ngày.
Hai ông & một bà vì thế ngụ ý nói rằng phúc hay họa của một gia đình không bao giờ đến từ một người duy nhất, mà là kết quả của cách con người đối xử với nhau trong đời sống thường nhật.
Ngày 23 tháng Chạp, Táo Quân cưỡi cá chép về trời. Cá chép, là loài cá vượt vũ môn hóa rồng, ngụ ý mang theo ước vọng vượt thoát, sửa mình, bỏ lại những điều chưa trọn vẹn của năm cũ. Chuyến đi ấy không chỉ dành cho thần linh, mà là lời nhắc dành cho con người: trước khi cầu phúc, hãy tự nhìn lại nếp nhà của chính mình.
Ngày nay, giữa nhịp sống hiện đại, khi bếp gas thay bếp rơm, khi bữa cơm chung thưa dần, thì lễ tiễn ông Táo lại càng đáng được gìn giữ. Không phải vì hình thức, mà vì ý nghĩa nhắc nhớ:
| giữ bếp là giữ đạo nhà, giữ nếp là giữ phúc |
Với tôi, ngày tiễn Táo Quân không phải là một nghi lễ cầu xin điều gì, mà là một khoảnh khắc lắng lại. Đứng trước gian bếp vẫn vương mùi kho nấu mỗi ngày, tôi hiểu rằng Táo Quân chẳng ở đâu xa. Ngài hiện diện trong cách người phụ nữ giữ bếp lửa cho gia đình.
Vì vậy, tiễn ông Táo về trời cũng là dịp tự tiễn đi những xao động, vụn vỡ của một năm cũ, để lòng nhẹ hơn mà bước sang năm mới. Khi bếp còn ấm, nhà còn yên. Khi con người còn biết quay về với nếp nhà của mình, thì phúc – dẫu không cầu – cũng tự khắc ở lại.
✒️ Lisa La
📸 Nhà Lisa tiễn ông Táo năm ngoái Ất Tỵ
