Trong cấu trúc văn hoá Việt Nam truyền thống, nghề y không được nhìn thuần tuý như một chuyên môn, mà như một hình thức thực hành đạo lý. Từ cách nhìn ấy, y đức không chỉ là phẩm chất nghề nghiệp, mà là điều kiện tồn tại của y thuật, đồng thời là một chỉ dấu cho mức độ trưởng thành của lương tri xã hội.
Danh xưng “thầy thuốc” là một minh chứng ngôn ngữ cho trật tự giá trị này. Chữ “thầy” đứng trước chữ “thuốc” không phải sự ngẫu nhiên, mà phản ánh nguyên tắc đặt đạo đức lên trước kỹ thuật, đặt nhân tâm lên trước phương tiện trị liệu. Nghề y vì thế luôn vận hành trong không gian sinh – tử, nơi yếu tố đạo lý giữ vai trò quyết định.
Thế kỷ XVIII, trong bối cảnh xã hội nhiều biến động, Hải Thượng Lãn Ông đã hệ thống hóa nguyên tắc ấy bằng cả trước tác và hành trạng. Bộ “Hải Thượng y tông tâm lĩnh” không chỉ tổng kết tri thức y học cổ truyền, mà còn thiết lập một chuẩn mực đạo đức cho người hành nghề. Trong “Y huấn cách ngôn”, ông nhấn mạnh: phải lấy việc cứu người làm trọng; không vì lợi mà trái nghĩa; không vì danh mà xem nhẹ bệnh tình; không phân biệt sang hèn, giàu nghèo.
Đáng chú ý, ông dành nhiều tâm lực cho việc sửa mình hơn là phô diễn y thuật. Ông viết: “Phàm người học thuốc, phải trước hết giữ lòng cho thanh tịnh, lấy nhân nghĩa làm gốc.” Ở đây, yêu cầu “giữ lòng thanh tịnh” cho thấy y đức được đặt trên nền tảng tu dưỡng nội tâm. Nếu tâm không chính, thuật dù cao cũng không có cơ sở chính đáng.
Nền tảng tư tưởng của Hải Thượng Lãn Ông cho thấy sự giao thoa giữa Nho và Phật trong truyền thống Việt Nam. Tinh thần “nhân” và “nghĩa” của Nho gia được chuyển hóa thành chuẩn mực hành nghề cụ thể; trong khi yêu cầu thanh lọc nội tâm mang sắc thái của thực hành Phật học. Y đức vì vậy không đơn thuần là quy phạm nghề nghiệp, mà là kết quả của một tiến trình tự tu, nơi người thầy thuốc vừa hành nghề vừa tự rèn luyện đạo tâm.
Y đức do đó không phải phần phụ của y thuật; nó là nền tảng bảo đảm tính chính đáng của y thuật.
Trong mọi xã hội, nghề y đứng ở ranh giới sinh – tử, nơi niềm tin được trao gửi trọn vẹn. Bất kỳ sai lệch nào trong hành nghề không chỉ gây hệ quả đối với cá nhân người bệnh, mà còn làm suy giảm vốn tín nhiệm xã hội tích lũy qua nhiều thế hệ. Tổn thương sâu nhất không nằm ở một sai sót chuyên môn, mà ở sự lung lay của niềm tin đối với danh xưng “thầy thuốc”.
Khi niềm tin ấy suy giảm, vấn đề không còn giới hạn trong phạm vi nghề nghiệp. Đó là biểu hiện của sự rạn nứt trong cấu trúc đạo lý cộng đồng. Bởi y đức, xét đến cùng, phản chiếu mức độ xã hội coi trọng sinh mệnh con người như một giá trị tối thượng.
Trong “Y huấn cách ngôn”, Hải Thượng Lãn Ông từng cảnh báo: “Chớ đem lòng tham mà làm hại đến tính mệnh người ta.” Lời răn này không chỉ là giới hạn đạo đức cá nhân, mà xác lập một nguyên tắc văn hoá: sinh mệnh con người không thể trở thành phương tiện cho bất kỳ lợi ích nào khác.
Trong bối cảnh hiện đại, công nghệ có thể thay đổi phương thức điều trị; cơ chế quản trị có thể hoàn thiện hệ thống giám sát; thị trường có thể mở rộng không gian dịch vụ. Tuy nhiên, không một thiết bị hay quy định nào thay thế được phần tự kiểm soát đạo đức của con người. Y đức không thể được thiết kế bằng kỹ thuật; nó chỉ có thể được duy trì bằng sự tự giác lâu dài.
Vì thế, giữ y đức không chỉ là bảo toàn phẩm giá của một nghề nghiệp. Đó là bảo toàn thước đo đạo lý của cộng đồng. Qua đó cho biết một xã hội đặt sinh mệnh con người ở vị trí nào trong hệ giá trị của mình. Ở chiều sâu văn hoá, chính khả năng duy trì thước đo ấy mới là tiêu chí bền vững để đánh giá sự trưởng thành của một nền văn minh.
✒️ Lisa La
