Nằm sừng sững giữa lòng kinh đô Vijaya xưa thuộc mảnh đất Bình Định, tháp Cánh Tiên không chỉ là một kiệt tác kiến trúc độc bản kết hợp giữa gạch nung và đá sa thạch, mà còn là nhân chứng lịch sử kiêu hãnh đi qua bao thăng trầm tuế nguyệt. Mời ghé thăm ngọn tháp linh thiêng này qua bài viết dưới đây để cùng lắng nghe tiếng vọng từ một nền văn minh rực rỡ đã lùi sâu vào quá khứ.
Trong hệ thống di sản đền tháp Champa còn tồn tại trên dải đất miền Trung, tháp Cánh Tiên (An Nhơn, Bình Định) giữ một vị trí vô cùng đặc biệt. Không chỉ là công trình đại diện tiêu biểu nhất cho “Phong cách kiến trúc Bình Định”, ngôi tháp còn là chứng tích kiến trúc đơn lẻ duy nhất tọa lạc ngay tại trung tâm lõi của kinh đô Vijaya (thành Đồ Bàn xưa), nơi từng chứng kiến những thăng trầm bản lề của lịch sử vương quốc Champa.
Ngược dòng lịch sử, các nhà khảo cổ học xác định tháp Cánh Tiên được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XII đến đầu thế kỷ XIII. Khác với các cụm tháp Chăm thường quần tụ thành nhóm như tháp Bánh Ít hay tháp Dương Long, tháp Cánh Tiên là một Kalan (đền thờ chính) đứng biệt lập trên một gò đồi thấp thuộc thôn Nam An, xã Nhơn Hậu. Trong tư duy tôn giáo Ấn Độ giáo của người Chăm cổ, cấu trúc đơn lẻ vươn cao này là biểu tượng mô phỏng ngọn núi thiêng Meru – trung tâm của vũ trụ.
Tháp cấu trúc bốn tầng thu nhỏ dần về phía trên, cao gần 20 mét với mặt bằng nền hình vuông cạnh dài gần 10 mét. Điểm làm nên giá trị độc bản của tháp Cánh Tiên chính là kỹ thuật tích hợp chất liệu đá sa thạch vào cấu trúc gạch nung – một đặc trưng tối quan trọng của Phong cách Bình Định. Toàn bộ bốn cột ốp dọc ở các mặt vách thân tháp không làm bằng gạch như giai đoạn trước, mà được chế tác hoàn toàn từ các khối đá sa thạch xám, bề mặt chạm khắc hoa văn dây xoắn lá lật mềm mại chịu ảnh hưởng rõ nét của nghệ thuật Angkor (Campuchia).
Tên gọi “Cánh Tiên” của tháp xuất phát từ chính cấu trúc mỹ thuật độc đáo ở các tầng mái. Tại bốn góc của mỗi tầng, các kỹ sư Champa xưa đã cho đẽo gọt các khối đá sa thạch lớn nhô mạnh ra ngoài và uốn cong vút lên cao. Sự lặp lại liên tiếp của các khối đá trang trí góc này nhỏ dần theo từng tầng, tạo nên hiệu ứng thị giác thanh thoát, trông xa như những đôi cánh tiên đang dang rộng vươn thẳng lên nền trời.
Sự kỳ vĩ ấy qua thời gian đã dệt nên những huyền thoại lãng mạn nhuốm màu sử thi trong tâm thức dân gian. Người dân Bình Định bao đời nay vẫn lưu truyền ký ức rằng, tháp Cánh Tiên chính là công trình do vị vua Chế Mân kiêu hùng của vương quốc Champa cho khởi dựng để dành tặng cho người vợ Đại Việt của mình – Hoàng hậu Paramecvari (tức Công chúa Huyền Trân nhà Trần). Chính vì lẽ đó, bên cạnh dáng vẻ thanh thoát tựa cánh chim, cánh tiên vươn lên trời xanh, ngọn tháp này còn mang một cái tên đầy trìu mến là “Tháp Con Gái”. Cái tên ấy như một nét mực mềm mại che giấu nỗi niềm lịch sử, biến những khối đá sa thạch vô tri thành biểu tượng vĩnh cửu của một mối lương duyên lịch sử đầy biến động.
Trải qua nhiều thế kỷ biến động, ngọn tháp đã in dấu trong sử sách của các thời kỳ sau với nhiều danh xưng khác nhau. Trong cuốn địa chí hoàng gia Đại Nam nhất thống chí của triều Nguyễn, tháp được ghi nhận trang trọng với tên gọi An Nam Cổ Tháp.
Đến cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, khi các nhà khảo cổ thuộc Trường Viễn Đông Bác Cổ (EFEO) người Pháp tiến hành khảo sát và lập bản đồ di tích, họ đã gọi công trình này là Tháp Đồng (Tour de Cuivre). Sở dĩ có tên gọi này là bởi tính chất đặc biệt của loại gạch Chăm cổ tại đây: khi ánh nắng chiều của vùng đất miền Trung chiếu rọi trực tiếp, bề mặt tháp bừng sáng và rực lên một sắc đỏ óng ánh như màu đồng nung.
Bên cạnh đó, trong các tài liệu địa chí dân gian như cuốn Nước non Bình Định của nhà biên khảo Quách Tấn, tháp Cánh Tiên còn gắn liền với tâm thức của người dân quanh vùng về thời kỳ vàng son của vùng đất kinh kỳ. Sự uy nghi, cô độc của tháp qua thời gian đã dệt nên những huyền thoại về kho báu hoàng gia được chôn giấu dưới lòng đất, phản ánh niềm kính ngưỡng và mong muốn bảo vệ di sản của hậu thế trước những biến động dâu bể.
Giờ đây, tháp Cánh Tiên đã được xếp hạng là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia từ năm 1982. Nằm yên bình giữa sắc xanh của đồng lúa Nhơn Hậu, ngọn tháp không chỉ là một kiệt tác về mặt mỹ thuật và kỹ thuật xây dựng của người Chăm cổ, mà còn là một chứng nhân lịch sử bằng đá sừng sững qua tuế nguyệt. Đối với những độc giả yêu Sử Việt và văn hóa cổ, tháp Cánh Tiên mãi là một cột mốc linh thiêng, lưu giữ trọn vẹn cấu trúc tinh hoa của một nền văn minh đã lùi sâu vào lòng quá khứ.
Đối với xứ Nẫu, tháp Cánh Tiên đứng đó, trầm mặc đi qua bao cuộc bể dâu, nhắc nhở người dân Bình Định về một quá khứ đầy kiêu hùng nhưng cũng nhiều vết hằn lịch sử, đó là niềm tự hào mỗi khi giới thiệu với bạn bè quốc tế và du khách phương xa về một “đặc sản” tinh thần vô giá mà thiên nhiên và lịch sử đã ưu ái ban tặng cho mảnh đất quê hương.
“Vijaya thâm nghiêm trầm sắc đá
Cánh Tiên nâng nhẹ ánh chiều tà
Lửa đỏ tháp Đồng bừng sắc nắng
Ngàn năm hồn cũ vẫn nguy nga”
Tố Mai sưu tầm và biên soạn ✍️
Cảm ơn các anh chị và các bạn đã đọc và chia sẻ cảm nhận. Mong được sự bổ sung góp ý để bài viết hoàn chỉnh hơn🌺♥️
