Có những cây cổ thụ không chỉ tỏa bóng mát cho một vùng đất, mà vòm lá của nó còn vươn qua nhiều thế kỷ, che chở và tiên liệu cho vận mệnh của cả một dân tộc. Nguyễn Bỉnh Khiêm vị Trạng nguyên, người tiên tri, nhà thơ triết gia của thế kỷ XVI là một hiện tượng như thế. Tìm về làng Trung Am (Vĩnh Bảo, Hải Phòng) vào một chiều thu chớm lạnh, nghe tiếng lá reo trên bến sông Kẻ Mới, chúng tôi như bước vào một không gian vừa thực vừa hư, nơi tư tưởng “Nhàn” và những lời sấm truyền của Bạch Vân Cư Sĩ vẫn đang âm vang giữa dòng chảy bão táp của thời đại.
1. Tìm lại vệt bóng Trung Am: Từ bước ngoặt thời thế đến trí tuệ Tuyết Giang
Lịch sử văn học Việt Nam thế kỷ XVI là một bức tranh đầy biến động, nơi các triều đại Lê – Mạc – Trịnh – Nguyễn giằng xé và đan cài. Giữa buổi cuồng phong của thời cuộc ấy, Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491 – 1585), tự Khắc Phủ, hiệu Bạch Vân Cư Sĩ, xuất hiện như một ngọn núi đá vững chãi, đứng ngoài mọi danh lợi phồn hoa nhưng lại thấu suốt mọi ngõ ngách của nhân tâm.
Sinh ra tại làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại (nay thuộc Vĩnh Bảo, Hải Phòng), Nguyễn Bỉnh Khiêm được thừa hưởng cái nề nếp gia phong trí thức từ cha và sự giáo dưỡng thông tuệ từ người mẹ bà Nhữ Thị Thục, một nữ tài tử nổi tiếng đương thời. Tuy nhiên, không giống như những sĩ tử vội vã chen chân vào chốn quan trường để tìm cầu vinh hoa, Nguyễn Bỉnh Khiêm chọn cách “ẩn mình chờ thời”. Đến tận năm 45 tuổi độ tuổi mà nhiều người đã chuẩn bị cáo lão ông mới đi thi và đậu ngay Trạng nguyên dưới thời nhà Mạc.
Bảy năm làm quan tại triều đình nhà Mạc là bảy năm ông đem tài năng ra giúp đời, nhưng cũng là lúc ông nhận ra bản chất mục nát của bộ máy quyền lực. Khi dâng sớ xin trảm tám vị nịnh thần không được chấp thuận, ông thẳng thắn từ quan, trở về quê nhà dựng am Bạch Vân, mở trường Tuyết Giang dạy học, lấy hiệu là Bạch Vân Cư Sĩ.
Bước ngoặt từ quan ấy không phải là sự tháo lui của một kẻ sĩ yếu mềm, mà là sự lựa chọn chủ động của một trí tuệ vượt thời đại. Về lại Trung Am, ông không dứt tình với đời. Trái lại, am Bạch Vân trở thành trung tâm tư tưởng của cả nước. Triều đình nhà Mạc vẫn tôn ông làm Trình Quốc Công để vấn kế; các chúa Trịnh, chúa Nguyễn, nhà Lê đều tìm đến ông xin lời khuyên trong những thời điểm sinh tử. Lời khuyên “Hoành Sơn nhất dải, vạn đại dung thân” cho Nguyễn Hoàng hay câu dặn nhà Mạc “Cao Bằng tuy tiểu, khả diên số thế” không chỉ giữ mạng cho các dòng họ, mà còn định hình cả bản đồ lãnh thổ và cục diện chính trị Việt Nam suốt hàng trăm năm sau.
2. Gia tài tác phẩm: Ngọn tháp triết lý và ngón đàn thanh cao
Nếu trên phương diện chính trị, Nguyễn Bỉnh Khiêm là một nhà chiến lược đại tài, thì trên cánh đồng văn học, ông là một vị chủ tể với sức sáng tạo dồi dào, để lại cho hậu thế một gia tài đồ sộ cả bằng chữ Hán lẫn chữ Nôm.
Về chữ Hán, ông có tập Tuyết Giang phu tử thi tập (còn gọi là Bạch Vân thi tập) với hàng nghìn bài thơ. Về chữ Nôm, ông để lại Bạch Vân quốc ngữ thi tập một trong những cột mốc rực rỡ nhất của thi ca Nôm thời trung đại.
Thơ Nôm Bạch Vân – Điệu ru của tâm hồn và ngụ ngôn thế thái
Bài thơ Nôm số 73 (thường được biết đến với tên gọi bài thơ Nhàn) là chắt lọc tinh túy nhất cho triết lý sống của ông:
“Một mai, một cuốc , một cần câu,
Thơ thẩn dầu ai vui thú nào.
Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ,
Người khôn, người đến chốn lao xao…”
Hoàn cảnh sáng tác bài thơ gắn liền với những ngày tháng ông sống tại am Bạch Vân. Giữa một xã hội đang quay cuồng vì danh lợi, nơi đồng tiền bắt đầu làm tha hóa đạo đức, Nguyễn Bỉnh Khiêm dùng thủ pháp nghệ thuật đối lập cay đắng mà nhẹ nhàng: cái “dại” của kẻ sĩ giữ lòng trong sạch đối lập với cái “khôn” của kẻ chen chúc chốn chốn phồn hoa. Bằng ngôn ngữ Nôm bình dị, giàu nhịp điệu dân gian, bài thơ không chỉ là khúc ca thanh thản của một tâm hồn thoát tục, mà còn là bản tuyên ngôn về bản lĩnh sống. “Nhàn” của Nguyễn Bỉnh Khiêm không phải là sự lười biếng, nhụt chí, mà là sự minh triết: nhàn thân để giữ cho tâm không bị ô nhiễm bởi thứ vinh hoa tạm bợ.
Bạch Vân thi tập – Phim x-quang soi chiếu thói đời
Trong các bài thơ chữ Hán như Tăng thử (Gửi chuột) hay Thói đời, ông lại thể hiện một góc nhìn vô cùng sắc sảo và mang tính chiến đấu:
“Thế sự thâm như hải,
Nhân tâm hiểm tự sơn.”
(Việc đời sâu như biển,
Lòng người nguy hiểm hơn núi.”
Ở các tác phẩm này, nghệ thuật ẩn dụ và trào phúng của ông đạt đến trình độ bậc thầy. Ông dùng thơ để soi chiếu những mặt trái của xã hội phong kiến đang trên đà thoái hóa, nơi đồng tiền làm đảo lộn trắng đen, nơi tình nghĩa bị đong đếm bằng vật chất. Giá trị nội dung của thơ Hán Nguyễn Bỉnh Khiêm nằm ở chỗ ông không nhìn đời bằng màu hồng lãng mạn, mà nhìn bằng đôi mắt của một nhà xã hội học, một nhà triết học tỉnh táo.
3. Tầm vóc và đóng góp: Khai sinh dòng thơ Triết lý – Đạo đức
Trước Nguyễn Bỉnh Khiêm, thi ca Việt Nam chủ yếu mang tính chất thiền định (thời Lý – Trần) hoặc mang tính chính luận, ca ngợi công đức triều đại (thời Lê sơ với Tao đàn Nhị thập bát tú). Nguyễn Bỉnh Khiêm xuất hiện như một “làn gió mới”, khai phá và định hình một dòng thơ hoàn toàn riêng biệt: Dòng thơ triết lý – đạo đức và cảm hứng thế thái nhân tình.
Phong cách nghệ thuật của Nguyễn Bỉnh Khiêm là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa ba nguồn tư tưởng lớn: Nho – Phật – Lão.
Nhìn đời bằng cái nhìn Nho gia để giữ trọn đạo lý làm người và lòng nhân nghĩa.
Nhìn đời bằng cái nhìn Phật gia để thấy sự vô thường của vinh hoa phú quý.
Nhìn đời bằng cái nhìn Lão – Trang để hòa mình vào tự nhiên, sống thuận theo lẽ trời.
Đặc biệt, ông là một trong những người đầu tiên đưa ngôn ngữ Nôm bình dân, giản dị, mang hơi thở ca dao tục ngữ vào thi ca hàn lâm một cách nghệ thuật nhất. Không còn những điển tích điển cố rườm rà của chữ Hán, thơ Nôm của ông mộc mạc như lời ăn tiếng nói hằng ngày nhưng lại ẩn chứa những triết lý nhân sinh vô cùng sâu sắc.
Nhà nghiên cứu văn học GS. Vũ Thêu từng nhận định:
“Nguyễn Bỉnh Khiêm là thi sĩ của trí tuệ và tấm lòng. Thơ ông không phải là sự phô diễn kỹ thảo về ngôn từ, mà là sự chắt lọc của một đời sống tâm linh giàu có và một tư duy triết học uyên bác.”
4. Góc nhìn đương đại: Sức sống của Lời Sấm và Bài học “Nhàn” trong thế giới hiện đại
Tìm về Nguyễn Bỉnh Khiêm hôm nay, người ta không chỉ tìm về một nhà thơ của thế kỷ XVI, mà còn tìm về một nhà tiên tri đại tài với tập Sấm Trạng Trình. Cho đến nay, những câu thơ như “Bảo Sơn thiên tử xuất / Bất chiến tự nhiên thành” hay câu thơ về Biển Đông: “Biển Đông vạn dặm dang tay giữ / Đất Việt muôn năm vững trị bình” vẫn khiến các nhà nghiên cứu lịch sử và quân sự phải ngỡ ngàng vì tính dự báo chính xác đến kinh ngạc.
Ở khía cạnh văn học và đời sống đương đại, tác phẩm của ông đặc biệt là bài thơ Nhàn đã trở thành một phần không thể thiếu trong chương trình Giáo dục Phổ thông. Nhiều thế hệ học sinh Việt Nam đã thuộc lòng những câu thơ của ông như một bài học đầu đời về nhân cách và lối sống.
Trong một thế giới hiện đại đầy biến động, nơi con người luôn rơi vào trạng thái căng thẳng, cuốn theo vòng xoáy của “chốn lao xao” vật chất và mạng xã hội, tư tưởng “Nhàn” của Nguyễn Bỉnh Khiêm lại một lần nữa mang đến một “tọa độ chữa lành”. “Nhàn” hôm nay không phải là bỏ hết công việc để về quê trồng rau nuôi cá, mà là khả năng giữ cho tâm mình tĩnh lặng giữa một thế giới đầy tiếng ồn, biết chọn lọc những giá trị đích thực và sống hòa hợp với thiên nhiên, với chính mình.
Các thế hệ cầm bút trẻ hôm nay vẫn nhìn về Nguyễn Bỉnh Khiêm như một tấm gương sáng về cái Tâm và cái Tầm. Ông chứng minh rằng: Văn chương chân chính không phải là thứ trang sức đắt tiền, mà phải là ánh sáng soi đường cho nhân tâm, là chiếc mỏ neo giữ cho con người không bị đắm giữa dòng đời xô đẩy.
Lời kết: Một vầng mây trắng lơ lửng giữa trời nam
Chiều dần buông trên sông Kẻ Mới. Tượng đài Trạng nguyên Nguyễn Bỉnh Khiêm đứng đó, tay cầm cuốn sách, mắt hướng về phía xa xăm.
Nguyễn Bỉnh Khiêm đã đi vào lịch sử như một huyền thoại. Ông là sự kết tinh kỳ diệu giữa cái chí của kẻ sĩ, cái tài của vị quốc sư, và cái tâm của một thi sĩ đại từ đại bi. Hơn 400 năm đã trôi qua, những triều đại từng tranh giành quyền lực thời ông đều đã trở thành tro bụi của lịch sử, nhưng am Bạch Vân vẫn còn đó trong tâm khảm người Việt, và những vần thơ của “Bạch Vân Cư Sĩ” vẫn trôi đi như vầng mây trắng thanh cao, không vướng bận chút bụi trần.
Nguyễn Bỉnh Khiêm không chỉ thuộc về thế kỷ XVI. Bằng tầm vóc tư tưởng và gia tài văn học vô giá, ông thuộc về mọi thời đại một ngọn hải đăng của trí tuệ và đạo đức Việt Nam, mãi mãi soi sáng cho những ai đang đi tìm câu trả lời cho ý nghĩa của cuộc đời.
Biên khảo: 3T
