Dọc theo hạ lưu sông Hương, làng cổ Thanh Tiên hơn 300 năm qua vẫn âm thầm gìn giữ một miền ký ức rực rỡ, nơi tre già, giấy nhuộm hóa thân thành những đóa hoa tâm linh bất tử của xứ Huế.
* Tiếng vọng từ đất và người
Nếu có một nơi mà thời gian dường như ngưng đọng trong từng chuyển động của đôi bàn tay, đó chính là Thanh Tiên. Nằm bình yên bên hạ lưu sông Hương thuộc xã Phú Mậu, thành phố Huế, ngôi làng cổ này đón người lữ khách bằng một thứ thanh âm rất lạ: tiếng “xoạch, xoạch” đều đặn của những nhát dao chẻ tre, tiếng sột soạt của giấy mộc, và một bầu không khí bảng lảng mùi nhựa cây, mùi phẩm nhuộm nguyên bản. Giữa cái nắng hanh hao của những ngày cận Tết hay cái se lạnh đặc trưng của mùa đông xứ Huế, những khoảng sân gạch trong làng bỗng chốc rực lên như những bảng lả đồ sộ với đủ sắc xanh, đỏ, tím, vàng của những cánh hoa giấy đang phơi mình hứng giọt sương mai. Ở đây, người ta không trồng hoa từ hạt, họ “khai sinh” ra hoa từ lòng tre và hồn giấy.
I: Huyền tích trăm năm và Dấu chân Lịch sử
Ngược dòng thời gian về thế kỷ XVI – XVII, dưới triều đại nhà Nguyễn, vùng đất Thuận Hóa chịu ảnh hưởng sâu sắc của khí hậu khắc nghiệt: mùa hè nắng như đổ lửa, mùa đông mưa dầm dề kéo dài thê thiết. Thời tiết ấy khiến hoa tươi không cách nào nở rộ để dâng cúng trên các bàn thờ trang nghiêm vào dịp Tết Nguyên Đán. Trong cái khó ló cái khôn, và có lẽ cũng từ sự chỉ dẫn của thần linh, người dân làng Thanh Tiên đã nảy ra ý tưởng dùng giấy và tre để mô phỏng lại nét đẹp thuần khiết của cỏ cây.
Huyền tích kể lại rằng, nghề làm hoa giấy bùng nổ mạnh mẽ nhất vào thời vua Gia Long. Nhờ tài nghệ tinh xảo, những chông hoa giấy Thanh Tiên được tiến cung, rực rỡ sắc màu trong điện Thái Hòa, khiến các bậc vua chúa, vương phi trầm trồ khen ngợi. Vua ban sắc phong cho làng, định danh nơi đây là cái nôi di sản độc nhất vô nhị của Kinh thành.
Về mặt phong thủy, Thanh Tiên nằm ở vùng đất phù sa cổ, được che chở bởi dòng sông Hương hiền hòa, hội tụ linh khí của sông và đất. Trải qua hơn ba thế kỷ với biết bao biến thiên dâu bể, những chông hoa giấy không chỉ đơn thuần là vật phẩm trang trí, mà đã trở thành cầu nối tâm linh vững chắc giữa con người xứ Huế với tổ tiên, thần bếp (ông Táo), thể hiện triết lý tri ân sâu sắc vốn đã thấm đẫm vào máu thịt của người dân cố đô.
II: Vũ điệu của đôi bàn tay – Quy trình chế tác tuyệt kỹ
Một đóa hoa giấy Thanh Tiên ra đời không phải là sản phẩm của máy móc, mà là sự thăng hoa của một quy trình chế tác nghiêm ngặt, đòi hỏi sự nhẫn nại tối đa và những giác quan nhạy bén đạt đến độ thượng thừa.
1. Giai đoạn chuẩn bị: Sự khắt khe của nguồn nguyên liệu
Mối liên kết giữa con người và tự nhiên bắt đầu từ việc chọn tre. Người thợ phải lặn lội tìm những cây tre già, thẳng thớ, đủ tuổi, không quá non vì sẽ mềm, không quá già vì sẽ giòn. Tre mang về được chẻ nhỏ, vót mỏng, phơi khô rồi uốn nắn thành những cành hoa dẻo dai. Tiếp đến là giấy, loại giấy mộc ngày xưa phải được nhuộm bằng màu chế xuất từ cỏ cây thiên nhiên: sắc đỏ của vỏ cây đàng, màu vàng từ củ nghệ tây, màu xanh từ lá cây bồ ngót. Dù ngày nay đã có phẩm màu hiện đại, người Thanh Tiên vẫn giữ thói quen pha chế màu theo tỉ lệ bí truyền để sắc hoa khi hoàn thiện luôn có độ trầm ấm, dịu mắt, không lòe loẹt mà giữ được nét tôn nghiêm.
2. Giai đoạn chuyển hóa: Tuyệt kỹ trong từng nếp gấp
Đây chính là lúc “vũ điệu của đôi bàn tay” bắt đầu.
Tạo nếp, tạo vân: Người thợ dùng những lưỡi dao sắc lẹm, khía nhẹ lên xấp giấy mỏng để tạo ra những đường gân hoa đều tăm tắp.
Dập cánh: Bằng một bộ khuôn thép đúc sẵn, người nghệ nhân dùng vồ gỗ dập mạnh xuống xấp giấy. “Bộp! Bộp!” – sau những tiếng gõ dứt khoát, hàng trăm cánh hoa mai, hoa cúc, hoa tường vi thành hình sắc sảo.
Bắt nhụy và kết hoa: Đây là công đoạn đòi hỏi giác quan nhạy bén nhất. Người thợ vuốt nhẹ từng cánh hoa để tạo độ cong tự nhiên, dùng hồ nếp dán nhụy, rồi quấn vào cành tre. Đôi tay thoăn thoắt, nhịp nhàng như đang gảy đàn. Chỉ trong chớp mắt, một nhánh hoa khô khốc đã “nở rộ” sống động.
3. Giai đoạn hoàn thiện: Cái hồn độc bản của chông hoa
Sản phẩm đỉnh cao của làng nghề là “Chông hoa” – một cây tre lớn được cắm xung quanh khoảng 50 đến 100 cành hoa đủ loại. Điểm đặc trưng thẩm mỹ của hoa giấy Thanh Tiên nằm ở sự cân xứng đối xứng tâm lý, cấu trúc hài hòa giữa hoa thờ (hoa hồng, cúc, lan) và nhánh lá.
Khác xa với những bông hoa nhựa công nghiệp vô hồn, bóng bẩy được sản xuất hàng loạt bằng máy, mỗi đóa hoa giấy Thanh Tiên mang một độ cong, một nét tì vết rất “người”. Đó là cái hồn riêng biệt, chứa đựng cả hơi thở, mồ hôi và tâm huyết của người làm ra nó.
III: Thăng trầm qua giông bão thời cuộc
Lịch sử Thanh Tiên không chỉ có thảm đỏ tiến cung mà còn đầy rẫy những nốt trầm cay đắng. Giai đoạn chiến tranh rồi đến thời kỳ bao cấp khó khăn, cơm áo gạo tiền đè nặng, có những lúc làng nghề tưởng chừng như xóa sổ khi người dân phải bỏ nghề đi làm ruộng, làm thuê. Rồi cơn lốc đô thị hóa và sự xâm lấn ào ạt của các loại hoa nhựa, hoa vải giá rẻ từ biên giới tràn về đã đẩy hoa giấy Thanh Tiên vào thế ngặt nghèo. Nhiều gia đình dỡ bỏ khung cửi, đốt khuôn dập, làng quê chìm trong im ắng.
Thế nhưng, đốm lửa nghề chưa bao giờ tắt hẳn. Nhờ vào nỗ lực phi thường của những Nghệ nhân Ưu tú như bác Thân Văn Huy, làng nghề đã có một cuộc lội ngược dòng ngoạn mục. Bác Huy chính là người đã phục dựng thành công loại hoa sen giấy – biểu tượng đỉnh cao của sự thanh cao, giúp hoa giấy Thanh Tiên thoát khỏi không gian chật hẹp của những chiếc am thờ để bước ra không gian phòng khách, không gian triển lãm nghệ thuật đương đại.
Anh Nguyễn Hóa, một người trẻ thuộc thế hệ tiếp nối tại làng, chia sẻ với ánh mắt kiên định:
“Có lúc người ta bảo tụi tôi khùng, thời đại nào rồi còn ngồi dán từng miếng giấy thu cắt vài ba đồng bạc. Nhưng tụi tôi không bỏ được. Nhìn cái màu giấy rực lên dưới nắng, thấy bóng dáng ông bà mình ở đó. Bỏ nghề là mất gốc.”
IV: Khát vọng viễn xứ và Tương lai xanh
Một trong những “luật ngầm” và nét đẹp văn hóa độc đáo của làng Thanh Tiên chính là tinh thần tương trợ. Người trong làng không giấu nghề nhau; vào mùa cao điểm, nhà này thiếu giấy, nhà kia sẵn sàng sẻ chia, cùng nhau hoàn thiện những chông hoa lớn để kịp chuyến đò chợ tết.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, Thanh Tiên đang có bước chuyển mình mạnh mẽ sang xu hướng bền vững . Nguyên liệu tre và giấy mộc vốn là những chất liệu tự nhiên, dễ phân hủy, hoàn toàn thân thiện với môi trường – một điểm cộng cực kỳ lớn đối với du khách quốc tế hiện nay.
Làng nghề giờ đây không còn thụ động đợi Tết. Mô hình Du lịch trải nghiệm được kích hoạt. Du khách từ Pháp, Mỹ, Nhật Bản… tìm đến làng ngày một đông. Họ được ngồi trên chiếu oản, tự tay vót tre, tự tay nhuộm giấy dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân. Sản phẩm hoa sen giấy Thanh Tiên giờ đây đã theo chân du khách bay ra thế giới, xuất hiện tại các Festival Huế, các tuần lễ văn hóa tại châu Âu, khẳng định căn tính bản địa không thể hòa tan.
Kết luận:
Khi hoàng hôn buông xuống trên dòng sông Hương, nhuộm đỏ cả một vùng trời Phú Mậu, những chông hoa giấy Thanh Tiên lại được xếp gọn gàng, chuẩn bị cho những chuyến đi xa. Nghề làm hoa giấy ở đây giống như một mạch ngầm phù sa, cứ âm thầm chảy qua các thế hệ. Tre già lại măng mọc, những đứa trẻ lên năm, lên mười ở làng đã biết phụ cha mẹ xếp cánh hoa, biết yêu cái mùi giấy mộc.
Đối với những lữ khách quốc tế và những ai đang đi tìm một giá trị văn hóa nguyên bản, hoa giấy Thanh Tiên không chỉ là một món quà lưu niệm. Đó là biểu tượng của một sức sống mãnh liệt, một lời khẳng định kiêu hãnh rằng: Có những giá trị, dù trải qua trăm năm dâu bể, vẫn sẽ luôn được gìn giữ, nâng niu và tỏa sáng, như những đóa hoa không bao giờ tàn trên mảnh đất Thần kinh.
Biên khảo: 3T
