Ngày Lễ Tạ Ơn. Ngoài cửa sổ, lá phong rơi đầy lối đi. Là một công chức nên tôi có một kỳ nghỉ dài. Pha một bình trà nóng, tôi lấy cuốn album cũ từ ngăn tủ ra. Những tấm hình đã ngả màu theo năm tháng. Lật từng trang chậm rãi, tay như chạm vào từng lớp đời đã ngủ yên.
Mạ tôi đã mất. Nhưng trong những tấm hình ấy, mạ vẫn còn nguyên vẹn. Có bức mạ ngồi đan áo trên sofa, sợi len vắt ngang đầu gối. Có bức mạ đứng bên cửa sổ, nắng nghiêng trên vai. Có bức mạ mặc áo dài tím, đứng dưới hàng me trường Đồng Khánh, ánh mắt vừa e ấp vừa xa vắng. Mỗi lần nhìn lại, tôi luôn có cảm giác chỉ cần gọi khẽ một tiếng, mạ sẽ từ gian bếp cũ bước ra, tay còn vương mùi khói.
Trong ký ức tôi, mạ luôn lui cui trong bếp. Tiếng dao thớt quen thuộc, mùi cơm chín, mùi nước mắm, mùi khói bếp quyện vào nhau thành thứ hương rất riêng của tuổi thơ. Mạ ít nói. Mạ dạy tôi bằng chính cách mạ sống. Người ta gọi đó là “công, dung, ngôn, hạnh” của những Nữ sinh Đồng Khánh xưa. Còn tôi, tôi chỉ biết đó là một đời rất tròn của mạ.
Tôi lớn lên trong nếp nhà ấy, rồi rời Huế. Những năm tháng sau đó, thời gian trôi nhanh như một con thoi. Ban ngày là công việc, là những quyết định không cho phép chần chừ. Ban đêm trở về, tôi lại làm một người mẹ, lo từng bữa ăn, từng giấc ngủ, từng bước lớn lên của con. Tôi sống giữa hai thế giới song song: một bên là trách nhiệm ngoài xã hội, một bên là bổn phận làm mẹ đơn thân. Và đã có lúc, tôi tin mình có thể đi mãi như thế.
Cho đến khi tôi bước qua tuổi bốn mươi lăm.
Mọi thứ khi ấy tưởng chừng đang ổn định nhất. Nhưng nhìn các con, tôi chợt nhận ra: chúng đã đến lúc cần một bầu trời khác để lớn lên. Quyết định rời bỏ những gì quen thuộc để đưa con sang xứ người đến rất lặng lẽ. Không kèn không trống. Chỉ là một buổi sáng, tôi khép lại một chương cũ của đời mình, rồi nắm tay các con bước sang một chương hoàn toàn mới.
Những tháng ngày nơi đất lạ, tôi học cách làm lại từ đầu, quên đi mình từng là ai. Tôi đi chậm hơn, biết đủ và biết ơn vì vẫn còn sống được bằng tri thức. Tôi dành thời gian cho những bữa cơm đơn giản, ngồi chờ con về muộn sau giờ làm thêm. Tôi lắng nghe các con nhiều hơn là can thiệp. Chính trong nhịp sống chậm ấy, tôi mới hiểu ra suốt bao năm qua, mình đã sống quá nhanh.
Và cũng trong những ngày tĩnh lại ấy, tôi nhận ra mình giống mạ hơn bao giờ hết. Không còn những cuộc họp dài, không còn những buổi tiếp đãi sang trọng. Chỉ còn căn bếp nhỏ, nồi canh ấm, tiếng con gọi “Mẹ” ở cuối ngày. Ký ức về mạ – người đàn bà cả đời bên bếp lửa – bỗng trở nên rất gần.
Rồi một ngày, giữa xứ sở rộng lớn này, tôi gặp lại người bạn học cũ suốt mười hai năm ở Huế. Một cuộc gặp như thể số phận khẽ chạm tay vào quá khứ. Từ một người bạn áo trắng năm xưa, người ấy đi cùng tôi ở đoạn sau của đời mình. Không vội vã. Không ồn ào. Chỉ là hai người đã đi qua đủ bão giông, chọn ở cạnh nhau bằng sự thấu hiểu. Ở tuổi này, tôi không tìm một điểm tựa. Tôi chọn một người để cùng đi.
Tiếng cửa mở khẽ kéo tôi về với hiện tại. Con gái tôi đi làm thêm về. Nó đang học kỹ sư và đi làm thêm sau giờ học. Nó bảo: “Con kiếm tiền từ đam mê để nuôi ước mơ dài hơn.” Tôi nghe, vừa thương vừa lo, và trong ánh mắt ấy, tôi thấy thấp thoáng bóng dáng mình của những ngày rất cũ.
Hai đứa con trai tôi cũng đã lớn. Những buổi cuối tuần, căn nhà rộn ràng tiếng nói cười. Tôi đứng trong bếp mà chợt hiểu: mình đang sống lại những ngày tháng mà năm xưa mạ tôi từng sống – lặng lẽ lo toan, lặng lẽ mừng con khôn lớn.
Con gái tôi không quen bếp núc như mạ tôi ngày xưa, cũng không giống tôi bây giờ. Nhưng có những buổi tôi về muộn, phần cơm nóng vẫn chờ sẵn trên bàn. Có tối tôi mệt, con chỉ lặng lẽ đặt ly nước bên cạnh rồi ngồi xuống. Có những lần mẹ con tranh cãi vì khác nhau trong suy nghĩ. Nhưng khi đêm xuống, con gõ cửa phòng tôi, nói rất nhỏ: “Mom ngủ sớm nhé.” Chỉ vậy thôi, mà mọi khoảng cách cũng dịu lại.
Tôi chợt hiểu: chúng tôi không sống “công, dung, ngôn, hạnh” như khuôn thước của ngày xưa. Nhưng chúng tôi đang sống tử tế theo cách của thời đại này. Các con tôi biết tự đứng trên đôi chân mình, biết kiếm tiền bằng sức lao động, biết yêu, biết sai, biết xin lỗi. Với tôi, như thế đã là một chữ “Hạnh” rất đẹp.
Tôi khép cuốn album lại. Ngoài kia, lá phong vẫn lặng lẽ rơi.
Ba thế hệ phụ nữ – mạ tôi, tôi, và con gái tôi – đi qua ba thời đại khác nhau, ba nếp sống khác nhau. Không ai giống ai. Nhưng tôi tin, có một điều mơ hồ vẫn buộc ràng chúng tôi lại: đó là sự tử tế, là trách nhiệm, là yêu thương không ồn ào.
Ngày xưa, công dung ngôn hạnh là khuôn vàng thước ngọc. Bây giờ, nó âm thầm ở lại trong thế hệ sau như một phần gốc rễ.
Giữa một chiều đông xa xứ, lòng tôi bỗng dịu lại. Mạ tôi chưa từng rời xa. Những gì mạ sống, tôi đã mang theo. Những gì tôi đang sống, các con tôi đang nhìn thấy.
Chỉ thế thôi, mà giúp tôi thấy mình không lạc lõng giữa nhân gian.
✍️ Lisa La
