Lịch sử Việt Nam luôn ẩn chứa những câu chuyện kỳ diệu được lưu truyền qua phương thức truyền miệng của các bậc bô lão. Giai thoại về việc sử dụng chữ Chăm cổ làm mật mã quân sự thời Tây Sơn là một minh chứng sống động như thế.
Dẫu thời gian và những biến động lịch sử đã làm mờ đi những văn bản gốc, nhưng dưới lăng kính khoa học và các bộ chính sử như Tây Sơn thuật lược, giai thoại này lại hé mở những cơ sở thực tế vô cùng vững chắc. Bài viết dưới đây không chỉ giúp độc giả khám phá một “mật mã” độc đáo của cha ông, mà còn tôn vinh trí tuệ linh hoạt cùng tinh thần đại đoàn kết dân tộc Kinh – Thượng – Chăm trường tồn trong dòng chảy lịch sử.
HUYỀN THOẠI MẬT MÃ CHĂM CỔ: CUỘC CHIẾN TÌNH BÁO ÍT AI BIẾT CỦA NHÀ TÂY SƠN
Khi nhắc đến vương triều Tây Sơn, người ta thường nghĩ ngay đến những chiến công quân sự hiển hách như cuộc hành quân thần tốc đại phá quân Thanh hay trận thủy chiến rực lửa Rạch Gầm – Xoài Mút. Thế nhưng, đằng sau những chiến thắng vang dội trên sa trường là một mặt trận thầm lặng nhưng không kém phần nghẹt thở: Mặt trận tình báo và mật mã. Trong giai đoạn sơ khởi của nghĩa quân tại vùng đất Bình Định – Phú Yên, có một giai thoại dã sử vô cùng độc đáo về cách nhà Tây Sơn biến ngôn ngữ của đồng bào dân tộc thiểu số thành thứ vũ khí tình báo tối mật để qua mặt đối phương.
Vào những năm đầu khởi nghĩa (khoảng 1773 – 1774), đại bản doanh Quy Nhơn của nghĩa quân Tây Sơn luôn đặt trong tình trạng báo động đỏ. Quân chúa Nguyễn liên tục dùng thuyền chiến quấy nhiễu ngoài khơi, kết hợp với mạng lưới gián điệp dày đặc giả dạng làm dân chài trà trộn vào bờ để dò la tin tức.
Thời điểm đó, mọi mệnh lệnh điều động binh lực, tọa độ hành quân nếu viết bằng chữ Hán hay chữ Nôm đều đối mặt với nguy cơ bị rò rỉ nếu người đưa thư bị bắt. Trước tình thế ngàn cân treo sợi tóc, Tây Sơn Vương Nguyễn Nhạc đã thông qua một giải pháp thiên tài từ sự hiến kế của các thủ lĩnh người Chăm bản địa dưới trướng sử dụng “Akhar Thrah” – Thứ ngôn ngữ bùa chú đánh lừa quân địch
Nghĩa quân Tây Sơn đã cho thành lập một đội giao liên mật đặc biệt. Toàn bộ các thông điệp quân sự khẩn cấp về thời gian tàu xuất bến, số lượng binh thuyền và phương án tác chiến đều được các trí thức, thầy tư tế người Chăm dịch và mã hóa sang chữ Chăm cổ (chữ Akhar Thrah).
Hệ thống mật mã này mang lại hiệu quả tuyệt đối nhờ hai yếu tố. Một là, Tính chất ký tự: Chữ Chăm cổ có cấu trúc uốn lượn uốn khúc cực kỳ phức tạp. Đối với các tướng lĩnh, binh lính nhà Nguyễn vốn chỉ quen thuộc với Nho học (chữ Hán, chữ Nôm), những bức thư này trông không khác gì những nét vẽ nguệch ngoạc hoặc bùa chú tôn giáo bản địa. Hai là, Nguyên tắc dịch đơn tuyến: Viên giao liên dọc đường hoàn toàn không biết chữ. Khi thư đến các đồn ven biển, bắt buộc phải có một cặp tướng lĩnh (một người Kinh, một người Chăm) phối hợp dùng bảng “từ khóa” quy ước sẵn mới có thể giải mã.
Mùa thu năm 1774, hạm đội của chúa Nguyễn áp sát cửa biển Thị Nại nhằm đánh úp kho lương của nghĩa quân. Để điều động lực lượng phục kích, Nguyễn Nhạc phát một bức thư mật mã bằng tiếng Chăm ra đảo tiền tiêu.
Trên đường đi, viên giao liên Tây Sơn cố tình để tuần đinh quân Nguyễn bắt giữ. Khi tịch thu được bức thư bọc trong lớp vải rách, các tướng nhà Nguyễn chuyền tay nhau đọc nhưng hoàn toàn bất lực. Cho rằng đây chỉ là tờ sớ cầu an hoặc bùa chú giải hạn của dân chài người Chăm, họ chủ quan vứt bỏ bức thư và thả người đi.
Chính sự ngạo mạn đó đã khiến quân Nguyễn trả giá đắt. Đêm hôm đó, khi hạm đội địch hí hửng tiến vào cửa biển, họ lọt thỏm vào trận địa hỏa công phục kích sẵn của nhà Tây Sơn. Hàng chục thuyền chiến của quân Nguyễn bị thiêu rụi, đánh dấu một trong những chiến thắng đường thủy vang dội đầu tiên của nghĩa quân.
Câu chuyện dùng chữ Chăm cổ làm mật mã quân sự cho đến nay chủ yếu tồn tại dưới dạng giai thoại dã sử, được lưu truyền qua phương thức truyền miệng của đồng bào Chăm và các bô lão vùng Thuận Quảng cũ. Trải qua những biến động của lịch sử và sự tiêu hủy tư liệu nghiêm ngặt dưới thời nhà Nguyễn, không còn văn bản gốc nào mang thứ mật mã này được tìm thấy.
Tuy nhiên, nếu xét dưới góc độ khoa học lịch sử, câu chuyện này hoàn toàn có cơ sở thực tế vững chắc. Các bộ chính sử lớn (như Tây Sơn thuật lược) đều xác nhận ngay từ buổi đầu dựng cờ, lực lượng cốt lõi của nhà Tây Sơn là khối đại đoàn kết Kinh – Thượng – Chăm vô cùng chặt chẽ. Việc họ tận dụng thế mạnh ngôn ngữ của nhau để làm mật ký quân sự là điều hoàn toàn logic.
Giai thoại về “Mật mã Chăm cổ” không chỉ làm phong phú thêm kho tàng truyền thuyết về nhà Tây Sơn, mà còn là một minh chứng đẹp đẽ cho trí tuệ quân sự linh hoạt và tinh thần hòa hợp dân tộc của cha ông ta trong dòng chảy Lịch sử Việt Nam.
Thời gian có thể phủ bụi lên những tre băm, lá buông, và thể chế có thể xóa nhòa đi những văn bản gốc. Thế nhưng, ký ức của nhân dân và dòng chảy của lịch sử chưa bao giờ biết lãng quên. Câu chuyện về những ký tự Chăm cổ làm mật mã quân sự có thể mãi mãi dừng lại ở ranh giới giữa dã sử và chính sử. Nhưng giá trị mà nó để lại thì hiển hiện vô cùng rõ nét. Đó không chỉ là câu chuyện về những mật mã chiến trận, mà là mật mã của lòng tin, của sự thấu hiểu và hòa hợp máu thịt giữa các dân tộc anh em trên dải đất này. Khi những người con Kinh – Thượng – Chăm cùng chia sẻ chung một thứ ngôn ngữ để bảo vệ giang sơn, họ đã viết nên một chương sử đẹp đẽ nhất về sức mạnh của khối đại đoàn kết, thứ mật mã vĩ đại nhất giúp cha ông ta vượt qua mọi bão giông của lịch sử.
Cảm ơn các anh chị và các bạn đã đọc.
Tố Mai sưu tầm và viết lại✍️
