Các anh chị đã từng nghe nói về một vương quốc mẫu hệ thu nhỏ, nơi các cô gái nắm trọn quyền chủ động, tự tay đi “săn tìm” và “bắt chồng” bắt người đàn ông của đời mình về làm chồng chưa? Nếu câu trả lời là chưa, hãy cùng tôi vén bức màn bí ẩn tại một tọa độ vô cùng đặc biệt, Làng văn hóa du lịch Canh Tiến (xã Canh Vinh, tỉnh Gia Lai).
Canh Tiến từng là một “thung lũng cô đơn” nằm biệt lập hoàn toàn giữa núi rừng trùng điệp thuộc xã Canh Liên, huyện Vân Canh, tỉnh Bình Định cũ. Trước đây, muốn đặt chân vào vùng đất này, ta phải băng rừng vượt đèo Nha Sam dựng đứng hoặc chèo xuồng xuyên qua lòng hồ Núi Một sâu thẳm suốt nhiều giờ đồng hồ. Chính sự cách biệt ngỡ như “bị lãng quên” ấy đã vô tình đóng băng thời gian, giữ nguyên vẹn một kho tàng văn hóa Chăm Hroi nguyên sơ và huyền bí đến nghẹt thở!
Bước chân qua cổng làng, ta sẽ lập tức bị bùa vây bởi tiếng gầm vang của thác Kadole, tiếng róc rách của suối Tre và những nếp nhà sàn bảng lảng trong sương mờ. Nhưng điều li kỳ nhất đang chờ bạn khám phá phía sau những cánh cửa kia là tục “bắt chồng” độc nhất vô nhị. Mọi người sẽ được tận mắt chứng kiến màn “giấu rể” đầy kịch tính của nhà trai, cuộc “trốn tìm” rượt đuổi tìm kiếm của nhà gái, và nghi lễ đập suối đầy linh thiêng bên bếp lửa bập bùng.
Chưa dừng lại ở đó! Giữa đêm đại ngàn huyền diệu, các anh chị sẽ bị cuốn vào vòng xoay ma mị của những điệu múa xoang, nhịp trống đôi K’toang “cực cháy”. Hãy để vị giác của mình bị đánh thức bởi một ngụm rượu cần ngọt lịm nhưng say nồng, và thưởng thức những món ăn đặc sản đậm chất núi rừng mà ta khó thể tìm thấy ở bất kỳ nơi nào khác trên bản đồ du lịch.
Và đêm nay, bên ánh lửa bập bùng, ta sẽ được nghe câu chuyện huyền bí của đại ngàn qua giọng kể trầm ấm của già làng già, đó là một khúc tráng ca khẳng định quyền năng linh thiêng của người phụ nữ trong chế độ mẫu hệ Chăm H’roi, một cuộc chinh phục đầy kịch tính, một hành trình săn “bắt chồng” được hiện thực qua 5 bước nghiêm ngặt.
Nhưng một câu hỏi đặt ra:
Vì sao người Chăm H’roi lại có tục lệ “bắt chồng” độc nhất vô nhị ấy?
Theo lời kể của già làng, tục lệ “bắt chồng” của người Chăm H’roi băt nguồn từ một huyền thoại kỳ bí. Thuở đất trời Vân Canh còn mịt mù sương phủ, người Chăm H’roi sống yên bình dưới những mái nhà sàn dài bên dòng suối. Ngày ấy, trong làng có nàng H’Bia – người con gái có đôi mắt sáng như sao đêm, mái tóc dài ngào ngạt hương hoa bưởi rừng. Nàng là con gái của vị tù trưởng, mang trong mình dòng máu kiêu hãnh của dòng họ chim phượng hoàng cổ.
Năm nàng mười tám trăng tròn, bao chàng trai từ khắp các đỉnh núi mang sừng tê giác, mật ong rừng đến cậy mượn lòng nàng nhưng H’Bia đều từ chối. Trái tim nàng chỉ hướng về Amí, một chàng mồ côi nghèo nhất làng, người có tiếng sáo vút cao làm ngừng tiếng chim hót, và có đôi tay trần hạ gục được hổ dữ bảo vệ dân làng.
Thế nhưng, luật làng thuở ấy còn bảo thủ. Con gái nhà tù trưởng chỉ được gả cho người môn đăng hộ đối, còn đàn ông nghèo thì không có quyền ngẩng mặt chọn tình yêu.
Mùa khô năm đó, một con mãnh thú từ hang đá mắt quỷ xuất hiện, tàn phá rẫy lúa, bắt đi trâu bò của buôn làng. Tù trưởng hạ lệnh: Ai hạ được con quỷ dữ này sẽ được ban thưởng mọi của cải và có quyền chọn bất kỳ cô gái nào trong làng làm vợ.
Vì muốn cưới được người mình yêu, chàng Amí dắt rìu vào rừng sâu ba ngày ba đêm. Đến đêm thứ tư, chàng kéo xác con mãnh thú về giữa sân làng, máu nhuộm đỏ chiếc áo thổ cẩm rách nát. Nhưng vì kiệt sức, chàng gục ngã bên bếp lửa, ngất lịm. Lúc này, những kẻ giàu có trong làng lao đến, cướp công của chàng để cưới nàng H’Bia xinh đẹp.
Chứng kiến người mình yêu bị bất công, nàng H’Bia không chịu khuất phục. Giữa lúc cuộc tranh cãi nảy lửa diễn ra, nàng bước thẳng đến đống lửa thiêng, rút chiếc vòng bạc gia bảo khảm hình chim phượng hoàng đeo vào tay Amí. Nàng dõng dạc tuyên bố trước toàn thể buôn làng:
“Thần linh đã chọn đôi tay này bảo vệ buôn làng. Và tim ta đã chọn chàng trai này làm chủ cuộc đời ta. Kể từ nay, người Chăm H’roi ta sẽ không đợi đàn ông đến hỏi. Con gái chúng ta sẽ tự đi “bắt chồng”, tự tìm hạnh phúc của đời mình!”
Hành động dũng cảm của H’Bia làm rúng động cả đại ngàn. Lời nàng vừa dứt, vách đá dựng đứng bỗng chuyển mình. Yàng Thần núi chứng giám, giáng xuống ba hồi sấm sét rung chuyển đất trời như lời tán đồng linh hiển. Gió đại ngàn nổi lên, thổi bùng ngọn lửa thiêng giữa buôn làng thành vầng hào quang rực rỡ. Từ đêm huyền thoại đó, lời thề của nàng H’Bia hòa vào dòng máu của đại ngàn, hóa thành luật tục tối cao khắc trên đá vách: Quyền bắt chồng vĩnh viễn thuộc về người con gái.
Để khẳng định lời tuyên bố, ngay đêm trăng rằm tháng hai năm ấy, nàng H’Bia đã tự mình thực hiện nghi lễ “bắt chồng” đầu tiên trong lịch sử tộc người Chăm H’roi. Và kể từ đêm trăng huyền thoại ấy, tục “bắt chồng” trở thành ngọn lửa sưởi ấm cho tình yêu của các thế hệ người Chăm H’roi ở Vân Canh. Nó biến người con gái Chăm thành những chiến binh dũng cảm đi chinh phục tình yêu, phá bỏ mọi rào cản về giàu nghèo, địa vị.
Cũng theo lời kể của già làng, việc “bắt chồng” buộc phải thực hiện nghiêm ngặt theo 5 bước như sau:
Bước 1: Cuộc truy tìm chú rể nghẹt thở (Trò chơi trốn tìm)
Khi một bông hoa rừng Chăm Hroi đã “ưng cái bụng” chàng trai trong mộng, nàng sẽ về thưa với gia đình để lên kế hoạch “bắt”. Ngày lành tháng tốt đến, một thử thách vô cùng kịch tính được nhà trai bày ra: Họ mang chú rể đi giấu biệt tích!
– Chàng trai sẽ được họ hàng đưa đến trốn tại một căn nhà sàn bí mật trong làng.
– Cô dâu không xuất hiện. Thay vào đó, em gái hoặc những người phụ nữ nhanh nhẹn nhất nhà gái sẽ lập tức lập “đội đặc nhiệm” lùng sục khắp hang cùng ngõ hẻm.
– Không khí cả làng lúc này rộn ràng, hồi hộp. Ngay khi tìm thấy chú rể, người đại diện nhà gái sẽ nắm chặt lấy tay chàng trai dắt đi trong tiếng reo hò chiến thắng của dân làng.
Bước 2: Khúc nhạc nghênh đón tại cổng làng
Chú rể bị “bắt” đi, nhưng nhà trai không hề chịu thua một cách dễ dàng. Khi đoàn rước về đến cổng nhà gái:
– Hàng rào cồng chiêng: Nhà trai phải dừng lại trước sân. Tiếng trống đôi K’toang bùng nổ, vang động vách đá.
– Vũ điệu ma mị: Các cô gái nhà gái diện thổ cẩm rực rỡ, uyển chuyển trong điệu múa xoang vây quanh chú rể mới như một nghi thức chào đón và “đánh dấu chủ quyền”.
Bước 3: Trao sính lễ bằng đồng cổ xưa
Khi chú rể bước lên cầu thang nhà sàn, cô dâu mới chính thức xuất hiện để thực hiện nghi thức trao sính lễ độc đáo:
– Cô dâu tự tay trao cho người đàn ông của mình các vật phẩm truyền thống: chiếc nồi đồng, hai vòng đeo tay bằng đồng và một chiếc kiềng bạc.
– Kế tiếp, nàng dùng nước sạch đựng trong thau đồng gột rửa bụi đường cho chú rể, tượng trưng cho việc rũ bỏ mọi điều không may trước khi bước vào nhà gái.
Bước 4: Nghi lễ Pơ Sốp và Lời thề “Đập suối” kỳ bí
Đây là chương đỉnh điểm mang đậm màu sắc tâm linh do ông mai (Chơ no) làm chủ lễ:
– Hòa huyết gà và rượu cần: Trước bàn thờ tổ tiên, hai người cùng vít cong ghè rượu cần, ăn chung thịt một con gà trống tế lễ.
– Tục đập suối đầy huyền bí: Ngay sau đó, đôi uyên ương nắm tay nhau chạy ra dòng suối Tre trong vắt gần làng. Họ phải cùng nhau lội suối, dùng tay bắt bằng được một con cá suối mang về nướng trên bếp lửa nhà sàn. Hai người bẻ đôi con cá cùng ăn. Người già làng Canh Tiến bảo rằng: Ăn con cá suối ấy, tình yêu mới “mát mẻ”, suôn sẻ và bền chặt như dòng nước chảy mãi không bao giờ cạn.
Bước 5: Bốn ngày thử thách trước “Đêm định tình”
Nghi lễ kết thúc, tiệc làng tan, nhưng điều li kỳ nhất lại nằm ở bước cuối cùng này: Tuyệt đối không có đêm tân hôn ngay lập tức!
– Theo luật tục nguyên sơ, chú rể phải ở phòng ngoài, cô dâu ở phòng trong.
– Hai người phải trải qua đúng 4 ngày chờ đợi thử thách. Đây là khoảng thời gian linh thiêng để đôi trẻ thử thách sự kiên nhẫn, lắng đọng tâm tư và chứng minh lòng thủy chung son sắt trước khi chính thức làm lễ động phòng vào ngày thứ tư.
Chính quy trình nguyên bản, mộc mạc và đầy tính nữ quyền này đã biến tục “bắt chồng” tại làng Canh Tiến trở thành một “báu vật văn hóa” thu hút bất cứ ai muốn một lần vượt rừng, giải mã những bí ẩn của đại ngàn.
Làng Canh Tiến, ngôi làng cổ vừa thức giấc sau giấc ngủ dài đại ngàn đang ẩn giấu vô vàn điều bí mật. Tuy hiện nay không còn sự ràng buộc nặng nề của định kiến xưa, phong tục ấy giờ đây trở thành khúc ca tự nguyện của lứa đôi, một bài học sâu sắc về nữ quyền và tình yêu tự do mà một người con của đồng bằng như tôi may mắn được chạm vào và trân quý.
Nhờ vẫn còn vẹn nguyên nét văn hóa đặc biệt của người Chăm H’roi, nên giờ đây làng Canh Tiến không còn là một tọa độ xa xôi trên bản đồ, mà đã trở thành một miền nhớ, nơi câu chuyện “bắt chồng” mãi là một thanh âm đẹp đẽ, ngân vang giữa lòng ngực tôi mỗi khi nhớ về. Và tôi rất hạnh phúc khi mỗi ngày được làm người kể những câu chuyện văn hóa của người anh em Chăm, Bana nơi mình đang sống.
Nếu các chị em muốn một lần được trải nghiệm “bắt chồng”, hãy đến với làng Canh Tiến quê hương mình nhé! Trân trọng cảm ơn các anh chị đã đọc 🌺♥️
Sưu tầm và viết lại: Tố Mai✍️
