Mỗi năm, Nam Định có hai mùa để người đi xa tìm về.
Một mùa về trong sắc xuân tháng Ba, khi mưa bụi còn giăng mờ trên những lối quê, khi cỏ cây vừa thức dậy sau mùa đông dài. Người người tìm về Phủ Dầy, tìm về với Mẹ, mang theo một nén hương thơm và những ước nguyện bình dị của kiếp người.
Một mùa về trong tiết thu tháng Tám, khi đất trời đã dịu nắng, khi những cánh đồng quê bắt đầu thơm mùi lúa mới. Dòng người lại hướng về đền Trần, cúi đầu trước anh linh Đức Thánh Trần, để nhớ về Cha, về một thời hào khí Đông A còn vọng mãi trong hồn thiêng sông núi.
Giữa hai mùa hội ấy là cả một chiều sâu văn hóa của đất Thành Nam.
Một bên là Mẹ – biểu tượng của sự sinh thành, bao dung và che chở.
Một bên là Cha – biểu tượng của khí phách, ý chí và sức mạnh giữ nước.
Và từ bao đời nay, người Nam Định vẫn truyền cho nhau một câu nói giản dị mà thiêng liêng:
“Tháng Tám giỗ Cha,
Tháng Ba giỗ Mẹ.”
Tám chữ ấy như một lời hẹn của quê hương. Một lời nhắc để những người con dù đi xa đến đâu, giữa bộn bề của cuộc sống vẫn nhớ rằng mình có một miền đất để tìm về, có những bậc tiền nhân để tri ân và có một mạch nguồn văn hóa chưa bao giờ ngừng chảy.
Bởi ở Nam Định, tháng Ba không chỉ là mùa xuân.
Tháng Tám không chỉ là mùa thu.
Đó là hai mùa của lòng biết ơn.
Hai mùa của sự trở về.
Và cũng là hai mùa mà hồn quê, hồn người, hồn thiêng của lịch sử và tín ngưỡng gặp nhau trong làn khói hương bảng lảng, để nhắc mỗi chúng ta về một đạo lý đẹp nhất của dân tộc:
Uống nước nhớ nguồn
THÁNG TÁM GIỖ CHA, THÁNG BA GIỖ MẸ
Có lẽ ít nơi nào mà tín ngưỡng dân gian lại được người dân gọi bằng hai tiếng thân thương đến vậy:
“Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ.”
Với người Nam Định, Cha là Đức Thánh Trần – Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn; Mẹ là Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Hai vị Thánh, hai hình tượng tưởng như khác nhau, nhưng cùng hiện diện sâu đậm trong đời sống tâm linh của một vùng đất giàu truyền thống văn hóa.
Một người là biểu tượng của hào khí Đông A, của lòng trung nghĩa và tinh thần hộ quốc.
Một người là biểu tượng của người Mẹ linh thiêng, của sự bao dung, che chở và những ước vọng bình an của con người.
Và người Nam Định đã gọi các Ngài bằng hai tiếng giản dị nhất: Cha và Mẹ.
Tháng Tám, mùa thu về trên đất Thành Nam.
Trong những ngày tháng Tám, bước chân người lại tìm về những nơi thờ Đức Thánh Trần. Khói hương quyện trong không gian cổ kính, tiếng chuông, tiếng trống vọng giữa những mái đền, khiến câu chuyện về một vị anh hùng dân tộc dường như không còn nằm trong những trang sử xa xưa.
Người dân đến với Cha để tưởng nhớ một bậc danh tướng đã dành trọn cuộc đời cho non sông Đại Việt.
Nhưng có lẽ, sâu hơn cả việc tưởng niệm một vị anh hùng, đó là sự kính ngưỡng đối với một nhân cách lớn.
Đức Thánh Trần không chỉ được nhớ bởi những chiến công hiển hách trong ba lần chống quân Nguyên – Mông. Ngài còn được tôn kính bởi chữ Trung, chữ Nghĩa, bởi tài năng và khí phách của một con người đặt vận mệnh đất nước lên trên lợi ích riêng.
Bởi thế, trong tâm thức dân gian, Ngài vừa uy linh, vừa gần gũi.
Người ta gọi là Cha.
Hai tiếng ấy làm cho một vị Thánh bước ra khỏi khoảng cách của thần linh để trở thành một bậc cha chung của cộng đồng, một người mà con cháu tìm về để bày tỏ lòng biết ơn, cầu mong sự che chở và nhắc mình sống sao cho xứng đáng với tiền nhân.
Rồi tháng Ba.
Đất trời vào xuân, mưa phùn còn vương trên những mái đền, mái phủ. Từ khắp nơi, người lại tìm về Phủ Dầy, nơi gắn với tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh.
Nếu Cha gợi lên khí phách và sức mạnh, thì Mẹ lại mang đến một sắc thái khác – mềm mại hơn, gần gũi hơn, nhưng cũng đầy quyền năng trong đời sống tâm linh của người Việt.
Thánh Mẫu Liễu Hạnh là một trong những vị Thánh tiêu biểu nhất của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.
Người về với Mẹ không chỉ để cầu tài, cầu lộc.
Có khi chỉ là một nén hương.
Một lời khấn bình an.
Một mong ước cho gia đình được thuận hòa, con cháu được khỏe mạnh.
Và trong không gian của Phủ Dầy, giữa tiếng hát văn khi réo rắt, khi khoan thai, giữa những nghi lễ mang đậm màu sắc dân gian, người ta cảm nhận được một thế giới tâm linh mà ở đó hình ảnh người Mẹ trở thành điểm tựa tinh thần.
Mẹ để mà thương.
Mẹ để mà nhớ.
Mẹ để mà trở về.
Có lẽ vì thế mà tháng Ba, người Nam Định gọi là tháng giỗ Mẹ.
Một năm có mười hai tháng.
Nhưng trong tâm thức người Nam Định, có hai tháng đặc biệt.
Tháng Ba nhớ Mẹ.
Tháng Tám nhớ Cha.
Câu nói ấy không đơn thuần là cách ghi nhớ mùa lễ hội.
Nó cho thấy một vẻ đẹp rất riêng trong đời sống văn hóa tâm linh của người dân nơi đây: sự tôn kính các bậc tiền nhân bằng tình cảm gia đình.
Không gọi xa cách.
Không gọi lạnh lùng.
Mà gọi Cha, gọi Mẹ.
Có lẽ đó chính là cách người Việt đưa cái thiêng vào đời sống một cách tự nhiên nhất.
Đức Thánh Trần là vị anh hùng của lịch sử, nhưng trong tâm thức dân gian, Ngài là Cha.
Thánh Mẫu Liễu Hạnh là một vị Thánh của tín ngưỡng dân gian, nhưng trong lòng người hành hương, Người là Mẹ.
Một bên là uy linh của người Cha.
Một bên là lòng từ ái của người Mẹ.
Cha và Mẹ cùng hiện diện trong đời sống tâm linh, tạo nên một thế cân bằng rất đẹp: có sức mạnh để bảo vệ, có tình thương để chở che.
Điều đáng quý là qua bao thế hệ, nét đẹp ấy vẫn được gìn giữ.
Người già đi lễ.
Người trẻ đi theo.
Những đứa trẻ hôm nay có thể chưa hiểu hết ý nghĩa của từng nghi lễ, từng câu hát văn, từng câu chuyện về Đức Thánh Trần hay Thánh Mẫu Liễu Hạnh.
Nhưng chúng được nhìn thấy.
Được nghe.
Được bước vào không gian văn hóa ấy.
Và từ đó, ký ức được truyền lại.
Có những giá trị văn hóa không cần phải giảng giải bằng những bài học dài.
Chỉ cần một lần theo bà về Phủ Dầy trong tháng Ba.
Một lần theo cha mẹ về đền Đức Thánh Trần trong tháng Tám.
Một lần đứng trước ban thờ, nghe tiếng chuông ngân, nhìn làn khói hương bay lên…
Thế là đã có một mảnh ký ức quê hương ở lại trong lòng.
“Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ.”
Một câu nói mộc mạc mà chứa đựng cả một miền văn hóa.
Ở đó có lịch sử.
Có tín ngưỡng.
Có lòng biết ơn.
Có niềm tin.
Và có cả cách người Nam Định gìn giữ căn cước văn hóa của mình qua những mùa lễ, những nén hương, những nghi lễ đã được trao truyền qua bao thế hệ.
Tháng Ba, người tìm về Mẹ.
Tháng Tám, người tìm về Cha.
Không chỉ để cầu mong.
Mà để nhớ.
Nhớ một người Mẹ trong tâm thức dân gian Việt.
Nhớ một người Cha đã hóa thành biểu tượng của non sông.
Và cũng là để nhắc nhau rằng, giữa cuộc sống hiện đại nhiều đổi thay, vẫn có những điều không nên mất đi:
lòng thành kính với tiền nhân, niềm tự hào về lịch sử và sự trân trọng đối với những giá trị văn hóa mà cha ông đã để lại.
Để rồi mỗi độ tháng Ba, nghe câu “giỗ Mẹ”, lòng lại hướng về Phủ Dầy.
Mỗi khi tháng Tám về, nghe hai tiếng “giỗ Cha”, lại nhớ những đền thiêng gắn với Đức Thánh Trần.
Và trong hai mùa lễ ấy, người Nam Định lại tìm thấy chính mình –
một miền đất biết nhớ Cha, nhớ Mẹ; biết giữ gìn cái thiêng; và biết trao truyền văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác.
SG những ngày tiết thu tháng tám âm lịch năm Bính ngọ
7/9 /2026 – Huong Mrs-Le
