Lễ cúng thần làng cầu an: Sắc màu tâm linh độc bản của đồng bào Ba Na và chăm h’roi ở Vân Canh

Hôm nay, xin mời quý anh chị cùng tôi bước vào một không gian huyền bí và đầy ắp nghĩa tình, nơi tiếng cồng chiêng hòa cùng nhịp trống đôi để dẫn lối chúng ta khám phá hai sắc màu văn hóa vừa song hành, vừa độc bản qua phong tục cúng thần làng cầu an của đồng bào Ba Na và Chăm H’roi tại Vân Canh, Bình Định.

Giữa cái nắng cái gió của đại ngàn, huyện miền núi Vân Canh hiện ra như một bức tranh thổ cẩm rực rỡ, dệt nên từ đôi bàn tay khéo léo và tâm hồn khoáng đạt của những người con đại ngàn. Nơi đây không chỉ là mảnh đất của những huyền thoại, mà còn là cái nôi gìn giữ những phong tục cổ truyền nguyên sơ nhất của núi rừng miền Trung.

Khi mùa màng khép lại, những gùi lúa đã chất đầy kho và giọt mưa đầu mùa chớm gọi trên rẫy cũng là lúc các bản làng rộn ràng chuẩn bị cho lễ cúng thần làng, hay còn gọi là cúng cầu an đầu năm. Đây là nghi thức tâm linh tối thượng, nơi con người gửi gắm khát vọng bình an vào đất trời, đồng thời phô diễn những nét bản sắc độc bản, không thể trộn lẫn tại những ngôi làng định danh như làng Hà Văn Trên hay làng Canh Tiến.

Nếu bước chân lữ khách chạm vào làng Hà Văn Trên (xã Canh Thuận), ngôi làng nổi tiếng của người Ba Na, bạn sẽ lập tức bị cuốn vào thế giới tâm linh nghiêm cẩn mang đậm hơi thở vùng cao Tây Nguyên. Với tộc người Ba Na, lễ cúng thần làng (thần Bok Glơh) chính là sợi dây thiêng liêng duy trì sinh mệnh của cả cộng đồng. Họ quan niệm làng là một thực thể sống, được bao bọc và chở che bởi các vị thần linh (Yang). Chính vì thế, tâm điểm của buổi lễ luôn được cử hành tại mái nhà rông cao vút, trái tim, niềm kiêu hãnh và cũng là trục vũ trụ kết nối đất trời. Trước ngày lập lễ, toàn làng bước vào giai đoạn kiêng kỵ nghiêm ngặt; người dân “nội bất xuất, ngoại bất nhập”, và lối vào làng sẽ được gài những nhánh cây xanh như một lời thông báo vô ngôn với thế giới bên ngoài về sự linh thiêng đang diễn ra bên trong.

Dưới bóng nhà rông, già làng đứng trước cây nêu cao vút đón thần linh giáng trần. Lễ vật bắt buộc phải có gà trống thiến tế thần và một con heo tế đất do từng mái nhà chung tay đóng góp. Một phần máu của vật tế được thành kính bôi lên các cột nhà rông và những bộ cồng chiêng để “hiến tế” sự sống cho thần linh. Trong thanh âm trầm hùng của chiêng đại ngàn – thứ nhạc cụ cốt tủy được coi là có linh hồn, già làng cất lời khấn nguyện thành kính. Lời khấn cầu xin các vị thần ban cho bến nước của làng luôn trong vắt, cây lúa trên rẫy mọc thẳng, cái bụng của người già, trẻ nhỏ luôn được no ấm, và xua đuổi tai ương, ma quỷ ra khỏi bờ cõi. Khi phần lễ khép lại, vòng xoang mở rộng bên đống lửa bập bùng. Trong sắc phục thổ cẩm đen – đỏ truyền thống, những đôi bàn tay nắm chặt, những bước chân nhịp nhàng uyển chuyển quanh cây nêu, vẽ nên một vũ điệu đại ngàn đầy sức sống.

Ngược dòng thời gian, băng qua lòng hồ Núi Một trong xanh để đến với làng Canh Tiến (xã Canh Liên), ngôi làng đặc biệt nơi người Chăm H’roi và người Ba Na cùng chung sống, sắt son tình nghĩa bản làng. Nơi đây, bạn sẽ được đắm mình trong một bầu không khí tế lễ mang sắc thái huyền bí, dồn dập và đậm tính sử thi qua nghi thức Quai Yang Cham. Dù ngày nay, hai tộc người đã cùng nhau chia sẻ chung mái nhà rông văn hóa của làng, người Chăm H’roi khi cúng Thần làng vẫn hướng tâm thức về phía tự nhiên nguyên bản. Họ không chọn không gian khép kín mà lập đài dâng lễ dựng bằng tre nứa ngay tại bãi đất trống đầu làng (Ơi Quai) hoặc bến nước nơi cửa rừng, ranh giới linh thiêng giữa thế giới con người và thế giới của thần rẫy, thần sông. Mâm lễ vật ngoài thịt heo, rượu cần, có một chi tiết vô cùng thiêng liêng: vị thầy cúng sẽ đốt một chiếc vòng làm từ sáp ong rừng. Làn khói huyền ảo và mùi thơm thanh khiết này chính là làn hương dẫn đường cho Thần làng ngự trị về chứng giám cho lòng thành của con cháu.

Điểm độc đáo nhất tạo nên cái “hồn” riêng biệt của người Chăm H’roi chính là tiếng trống đôi vang lên liên hồi, dồn dập. Không trầm lắng như tiếng chiêng của người láng giềng Ba Na, tiếng trống đôi phối hợp nhịp nhàng với trống K’toong và thanh la tạo nên những tiết tấu mạnh mẽ, như thúc giục, như reo vui, đối thoại trực tiếp với thần linh. Nghi lễ được điều hành bởi vị thầy cúng uy nghiêm (ây moquai), lời cúng của thầy tựa một bài sử ca cổ kính, không chỉ có lời cầu xin đơn thuần, mà là lời kể lại công lao vị Thần làng đã lập xứ, khai hoang, bảo bọc dòng máu Chăm H’roi qua bao đời dâu bể.

Sau khi kết thúc phần lễ nghi nghiêm cẩn, người Chăm H’roi phá bỏ mọi khoảng cách bằng tiệc rượu cần kết nghĩa. Tại làng Canh Tiến lộng gió, người già, người trẻ và cả những vị khách phương xa cùng vít cần hút chung một dòng nước ngọt ngào, trao nhau những nụ cười nồng hậu giữa bóng chiều buông bên lòng hồ, thắt chặt thêm tình anh em bền chặt.

Dù cách thức hành lễ có sự khác biệt, một bên người Ba Na ở Hà Văn Trên tự hào với mái nhà rông nghiêm cẩn và tiếng chiêng đại ngàn, một bên người Chăm H’roi tại Canh Tiến bảng lảng khói sáp ong bên đài tế đầu làng và nhịp trống đôi dồn dập, thì lễ cúng thần làng ở Vân Canh vẫn gặp nhau ở một điểm hẹn văn hóa. Đó là lòng biết ơn sâu sắc đối với mẹ thiên nhiên, là khát vọng ngàn đời về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc và ý thức bảo tồn sợi dây huyết mạch của cội nguồn tộc người. Sự song hành, tôn trọng và hòa quyện của hai phong tục ấy tại những bản làng vùng cao đã dệt nên một tấm thảm văn hóa Vân Canh lung linh sắc màu.

Bài viết dẫu khép lại, nhưng âm vang của tiếng chiêng, tiếng trống dường như vẫn thầm thì trong lồng ngực, thôi thúc bước chân người lữ khách phương xa hẹn ngày trở lại với mùa cúng làng năm sau…

Tố Mai sưu tầm và biên soạn✍️