Trong khuôn viên Trường Tiểu học Phường Đúc, số 245 đường Bùi Thị Xuân, thành phố Huế, dấu tích của đàn Sơn Xuyên vẫn còn đó, khiêm nhường và ít được chú ý. Phần nền đàn hiện diện giữa không gian sinh hoạt thường ngày của nhà trường, như một lớp ký ức lặng lẽ nằm lại trong lòng đô thị. Đây được xem là đàn tế thần núi và thần sông còn lại duy nhất ở Việt Nam hiện nay.
Theo ghi chép trong Đại Nam Nhất thống chí, đàn Sơn Xuyên được dựng vào năm 1852 dưới triều Tự Đức, tại địa phận xã Dương Xuân Thượng, huyện Hương Thủy xưa. Công trình thuộc hệ thống đàn tế của triều đình Nguyễn, gồm các đàn Nam Giao, Xã Tắc, Tiên Nông và Sơn Xuyên, cấu thành một chỉnh thể nghi lễ mang tính quốc gia, nơi trật tự vũ trụ được tái hiện qua từng nghi thức.
Trong hệ thống đó, mỗi đàn giữ một chức năng riêng. Đàn Nam Giao là nơi tế Trời. Đàn Xã Tắc là nơi tế thần Đất và thần Lúa. Đàn Tiên Nông là nơi tế Thần Nông. Trong mạch chung ấy, đàn Sơn Xuyên là nơi tế các thần núi và thần sông.
Về kiến trúc, đàn Sơn Xuyên được xây dựng theo dạng hai tầng hình vuông. Tầng trên cao khoảng một mét, mỗi cạnh dài khoảng hai mươi hai mét; tầng dưới mở rộng gần gấp đôi, tạo thành thế nền vững chãi. Vật liệu chủ yếu là đất nện, gia cố bằng gạch vồ và đá núi, phù hợp với đặc điểm của các công trình tế tự ngoài trời dưới triều Nguyễn.
Hình vuông, trong quan niệm truyền thống, gắn với đất và sự ổn định. Sự lặp lại của hình thức này trên cả hai tầng tạo nên một trật tự giản dị nhưng rõ ràng, đồng thời định hình không gian nghi lễ theo chiều bậc. Khoảng nâng giữa hai tầng không lớn, song đủ để phân định một ranh giới: từ nơi sinh hoạt thường nhật bước sang nơi cử hành nghi thức.
Kiểu thức ấy tương đồng với Đàn Xã Tắc, cho thấy sự nhất quán trong cách triều đình tổ chức và quy hoạch các đàn tế.
Theo Khâm định Đại Nam Hội điển sự lệ và các châu bản triều Nguyễn, lễ tế tại đàn Sơn Xuyên được tổ chức định kỳ vào các tháng trọng xuân và trọng thu, bên cạnh những dịp tế lễ theo sự kiện của triều đình.
Lễ vật gồm gia súc, xôi, hoa quả, hương, rượu và các phẩm vật theo quy định, được chuẩn bị theo những khuôn thức chặt chẽ của triều đình.
Từ lễ vật đến lễ phục đều được quy định chặt chẽ, phản ánh tính quy chuẩn và tính biểu trưng của nghi lễ cấp nhà nước.
Mô hình đàn Sơn Xuyên từng xuất hiện ở nhiều địa phương, song phần lớn chỉ được dựng tạm để phục vụ tế lễ rồi giải thể. Tại Huế, công trình được xây dựng kiên cố với quy mô lớn hơn, phù hợp với vai trò của kinh đô, nơi hội tụ và thực hành các nghi lễ trung tâm của triều đình.
Từ cuối thế kỷ XIX, sau biến cố Thất thủ Kinh đô Huế, các nghi lễ truyền thống dần gián đoạn. Đàn Sơn Xuyên không còn được tế lễ thường xuyên và cũng không được trùng tu đáng kể. Sau năm 1945, hầu như không còn tư liệu ghi nhận hoạt động tại đây.
Ngày nay, phần còn lại của đàn chỉ là nền tầng trên nằm trong khuôn viên trường học. Những yếu tố nguyên gốc như bài vị hay bia đá đã không còn. Không gian này được sử dụng chung với hoạt động thường nhật, nơi học sinh qua lại mỗi ngày và góp phần giữ gìn sự sạch sẽ của khu vực.
Trong sự lặng lẽ ấy, đàn Sơn Xuyên vẫn giữ lại giá trị của một chứng tích. Không chỉ là dấu vết của một công trình kiến trúc, nơi đây còn phản ánh cách triều đình Nguyễn hình dung và thiết lập mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên, giữa quyền lực với trật tự vũ trụ.
Việc nhận diện và bảo tồn những di tích như đàn Sơn Xuyên, vì thế, không chỉ là công việc của bảo tồn vật thể, mà còn là cách gìn giữ một tầng sâu của ký ức văn hóa, nơi những quan niệm về núi, sông và đất nước từng được đặt vào trong khuôn khổ của nghi lễ.
✒️ Lisa La biên soạn
