Người Chăm H’roi là một trong những cộng đồng cư dân bản địa lâu đời sinh sống ở vùng núi phía tây tỉnh Phú Yên, tập trung nhiều nhất tại các huyện Sơn Hòa, Sông Hinh và Đồng Xuân. Họ là một nhóm địa phương của dân tộc Chăm, nhưng qua hàng trăm năm chung sống với các dân tộc Ba Na và Ê Đê, người Chăm H’roi đã hình thành một bản sắc văn hóa rất riêng, vừa mang dấu ấn Chăm cổ, vừa đậm nét văn hóa Tây Nguyên.
Lịch sử và nguồn gốc:
Các nhà nghiên cứu cho rằng người Chăm H’roi là hậu duệ của một bộ phận cư dân Chăm cổ đã di cư lên vùng trung du và miền núi sau những biến động của vương quốc Champa. Trải qua nhiều thế kỷ, họ định cư trên các sườn núi, ven suối và thung lũng của Phú Yên, sống chủ yếu bằng nương rẫy, săn bắt và chăn nuôi. Dù có cùng cội nguồn với người Chăm ở Ninh Thuận và Bình Thuận, người Chăm H’roi đã phát triển một đời sống văn hóa riêng biệt do quá trình giao lưu lâu dài với các dân tộc Tây Nguyên.
Phong tục và đời sống:
Người Chăm H’roi rất coi trọng tình làng nghĩa xóm và tinh thần cộng đồng. Mỗi buôn làng như một đại gia đình, mọi người cùng nhau dựng nhà, làm rẫy, tổ chức lễ hội và giúp đỡ nhau khi có việc lớn.
Họ còn lưu giữ nhiều nét truyền thống như chế độ mẫu hệ, con trai sau khi cưới thường về ở nhà vợ; hôn nhân một vợ một chồng; nhiều nghi lễ vòng đời gắn với tín ngưỡng tổ tiên và thiên nhiên. Nhà ở truyền thống là nhà sàn, còn nhà rông là nơi hội họp, tổ chức lễ hội và sinh hoạt cộng đồng.
Trang phục:
Trang phục Chăm H’roi được dệt bằng thổ cẩm với những hoa văn mộc mạc nhưng tinh vi
Phụ nữ mặc váy dài, áo ngắn, quấn khăn đội đầu
Nam giới mặc khố, áo ngắn hoặc áo dài trong các dịp lễ hội
Màu sắc chủ đạo là đen, trắng, đỏ hoặc vàng, tượng trưng cho đất, trời và sự sinh sôi.
Nghề dệt thổ cẩm không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt mà còn thể hiện sự khéo léo và óc thẩm mỹ của người phụ nữ Chăm H’roi.
Văn hóa và tín ngưỡng:
Đời sống tinh thần của người Chăm H’roi gắn bó mật thiết với núi rừng. Họ tin rằng vạn vật đều có linh hồn, vì vậy nhiều lễ cúng được tổ chức để cầu mùa, cầu sức khỏe, tạ ơn thần núi, thần suối và tổ tiên.
Các lễ hội truyền thống luôn đi kèm với rượu cần, múa xoang, tiếng cồng chiêng và những điệu hát dân gian. Những sinh hoạt ấy góp phần gắn kết cộng đồng và truyền dạy văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Âm nhạc:
Âm nhạc là linh hồn của đời sống Chăm H’roi.
Tiếng cồng chiêng, trống, sáo tre, đàn dây và những làn điệu dân ca vang lên trong lễ hội, đám cưới, lễ mừng lúa mới hay các nghi thức tín ngưỡng. Những bài hát kể về tình yêu, lao động, núi rừng và lòng biết ơn tổ tiên được truyền miệng qua nhiều thế hệ.
Đối với người Chăm H’roi, âm nhạc không chỉ để giải trí mà còn là phương tiện giao tiếp với thần linh, giáo dục con cháu và gìn giữ ký ức của dân tộc mình.
Giá trị của truyền thống đến hôm nay:
Ngày nay, dù cuộc sống đã có nhiều đổi thay, người Chăm H’roi ở Phú Yên vẫn nỗ lực bảo tồn tiếng nói, trang phục, nghề dệt thổ cẩm, cồng chiêng, dân ca và các lễ hội truyền thống. Những giá trị ấy không chỉ làm phong phú bản sắc văn hóa của Phú Yên mà còn góp phần tạo nên bức tranh đa dạng của 54 dân tộc Việt Nam.
Người Chăm H’roi là minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của một nền văn hóa đã gắn bó với núi rừng Phú Yên qua nhiều thế kỷ. Dẫu thời gian đổi thay, tiếng cồng chiêng vẫn ngân vang giữa đại ngàn, những tấm thổ cẩm vẫn rực rỡ sắc màu, và bản sắc Chăm H’roi vẫn được gìn giữ như một di sản quý báu của quê hương Phú Yên.
July 23, 2026
TTS (Tô công Đáng) 🦩✒️
