Vịnh Vua Hàm Nghi
Thân rời gác phượng lánh kinh thành,
Dặm bước truân chuyên chí chẳng bành.
Chiếu gọi Cần Vương vang núi thẳm,
Cờ xoay cứu quốc rợp ngàn xanh.
Lòng trung gửi lại miền sơn cước,
Nghĩa khí lưu truyền khắp sử xanh.
Chẳng chịu vinh hoa làm nô lệ,
Trời Tây vạn dặm mộng chưa thành.
Trong dòng chảy thăng trầm của lịch sử dân tộc Việt Nam cuối thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp đặt những bước chân xâm lược đầu tiên lên dải đất hình chữ S, triều đình nhà Nguyễn rơi vào cơn khủng hoảng trầm trọng giữa hai phe “Chủ hòa” và “Chủ chiến”. Giữa bối cảnh bi tráng ấy, hình ảnh vị hoàng đế trẻ tuổi Hàm Nghi hiện lên không chỉ như một biểu tượng của tinh thần yêu nước bất khuất, mà còn là linh hồn của phong trào Cần Vương – một trang sử thấm đẫm máu và nước mắt nhưng vô cùng hào hùng của dân tộc.
I. Xuất thân và cơ duyên với ngai vàng giữa buổi biến loạn
Vua Hàm Nghi, tên húy là Nguyễn Phúc Ưng Lịch, sinh năm 1871. Khác với nhiều vị quân chủ khác được sinh ra và nuôi dưỡng trong nhung lụa của cung cấm để chờ ngày kế vị, Ưng Lịch vốn là con trai của Kiên Thái Vương Nguyễn Phúc Hồng Cai và sống một tuổi thơ giản dị tại phủ riêng. Ông lớn lên trong hoàn cảnh đất nước đang đứng trước bờ vực mất nước, khi thực dân Pháp đã chiếm trọn Nam Kỳ và bắt đầu gây sức ép quân sự lên Bắc Kỳ và kinh đô Huế.
Cơ duyên đưa ông lên ngôi vị hoàng đế không phải là một sự sắp đặt êm đềm theo lẽ thường tình. Sau khi vua Kiến Phúc qua đời đột ngột vào năm 1884, giữa lúc triều đình Huế đang chịu sự chi phối mạnh mẽ của các quyền thần thuộc phe “Chủ chiến” là Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường, Ưng Lịch khi đó mới 13 tuổi đã được đưa lên ngôi, lấy niên hiệu là Hàm Nghi. Sự lựa chọn này không chỉ đơn thuần là tìm người kế vị, mà là một tính toán chính trị sâu sắc: phe Chủ chiến cần một vị vua trẻ, chưa bị tha hóa bởi tư tưởng cầu an, để có thể trở thành ngọn cờ tập hợp sức mạnh kháng Pháp.
II. Hành trình từ Hoàng đế đến người chiến sĩ Cần Vương
Cuộc đời của vua Hàm Nghi có thể chia làm hai giai đoạn rõ rệt: thời gian ngắn ngủi ngồi trên ngai vàng tại Huế và những năm tháng gian khổ, oanh liệt trong núi rừng đại ngàn.
Vào đêm mùng 4 rạng sáng mùng 5 tháng 7 năm 1885, cuộc phản công tại kinh thành Huế do Tôn Thất Thuyết chỉ huy thất bại. Để tránh sự truy bắt của quân Pháp và tiếp tục cuộc kháng chiến lâu dài, Tôn Thất Thuyết đã hộ giá vua Hàm Nghi rời khỏi kinh đô, chạy ra vùng núi Quảng Trị. Chính tại căn cứ Tân Sở, vào ngày 13/7/1885, thay mặt vị vua trẻ, Tôn Thất Thuyết đã ban bố Chiếu Cần Vương.
Bản chiếu ấy không chỉ là một văn kiện lịch sử mà còn là lời hiệu triệu thiêng liêng, lay động tâm can của mọi tầng lớp nhân dân, từ sĩ phu yêu nước đến những người nông dân chân chất. Nội dung bản chiếu khẳng định chủ quyền dân tộc, phê phán sự tàn bạo của giặc Pháp và kêu gọi mọi người đứng lên “giúp vua cứu nước”. Từ đây, Hàm Nghi không còn là một vị vua trị vì trong cung điện vàng son, mà trở thành một vị lãnh tụ tinh thần của một cuộc kháng chiến rộng khắp trên toàn quốc.
III. Phân tích đóng góp và vai trò lịch sử
1. Ngọn cờ chính nghĩa và sự thống nhất ý chí dân tộc
Đóng góp lớn nhất của vua Hàm Nghi không nằm ở những chiến công quân sự trực tiếp hay những cải cách kinh tế vĩ mô, mà nằm ở giá trị biểu tượng. Trong xã hội phong kiến Việt Nam lúc bấy giờ, tư tưởng “Trung quân ái quốc” (Trung với vua là yêu nước) vẫn là sợi dây liên kết chặt chẽ nhất. Việc một vị hoàng đế từ bỏ ngai vàng, chấp nhận cuộc sống gian khổ “nếm mật nằm vùng” nơi rừng thiêng nước độc để chống giặc đã tạo ra một luồng sinh khí mới. Sự hiện diện của ông đã hợp thức hóa cuộc kháng chiến của nhân dân, biến nó thành cuộc chiến vì chính nghĩa, vì quốc gia đại sự.
2. Thúc đẩy phong trào kháng chiến đa dạng
Dưới ngọn cờ Cần Vương của vua Hàm Nghi, hàng loạt các cuộc khởi nghĩa lớn nhỏ đã nổ ra khắp Bắc Kỳ và Trung Kỳ như khởi nghĩa Ba Đình (Thanh Hóa), Bãi Sậy (Hưng Yên), và đặc biệt là cuộc khởi nghĩa Hương Khê của Phan Đình Phùng. Dù các cuộc khởi nghĩa này hoạt động riêng lẻ, nhưng chúng đều chung một mục tiêu và sự tôn thờ đối với vị vua yêu nước. Điều này cho thấy khả năng quy tụ sức mạnh dân tộc phi thường của ông.
3. Bản lĩnh của một nhân cách lớn
Trong suốt những năm tháng ở vùng núi Quảng Bình, Hà Tĩnh, vua Hàm Nghi đã thể hiện một nghị lực phi thường. Dù quân Pháp liên tục vây quét và dùng mọi thủ đoạn dụ dỗ, ông vẫn giữ vững khí tiết. Khi bị phản bội và bị bắt vào năm 1888, trước sự mua chuộc của người Pháp hứa hẹn trả lại ngai vàng nếu ông hợp tác, vị vua trẻ vẫn kiên quyết từ chối bằng một câu nói nổi tiếng, thể hiện rõ khí chất của mình: “Tôi chỉ biết tôi là một người dân Việt Nam yêu nước, không biết gì đến ngôi vua cả”.
IV. Đánh giá hai chiều: Thành tựu và những góc nhìn lịch sử
1. Thành tựu và vị thế không thể lay chuyển
Vua Hàm Nghi là minh chứng sống động cho tinh thần dân tộc không bao giờ đầu hàng. Ông đã vượt qua giới hạn của một vị quân chủ phong kiến thông thường để trở thành biểu tượng của chủ nghĩa yêu nước hiện đại. Vai trò của ông đã giúp kéo dài cuộc kháng chiến chống Pháp thêm hơn mười năm, làm chậm quá trình bình định của thực dân Pháp và chuẩn bị tiền đề cho những phong trào cách mạng về sau.
2. Những hạn chế và tranh luận
Tuy nhiên, nhìn nhận một cách khách quan dưới góc độ khoa học lịch sử, phong trào Cần Vương do vua Hàm Nghi đứng đầu vẫn mang những hạn chế nhất định của thời đại:
• Về tầm nhìn chiến lược: Phong trào vẫn dựa trên hệ tư tưởng phong kiến, hướng tới việc khôi phục một triều đại đã suy tàn chứ chưa đưa ra được một con đường phát triển mới cho dân tộc sau khi đánh đuổi ngoại xâm.
• Về tổ chức: Sự liên kết giữa các trung tâm khởi nghĩa còn lỏng lẻo, chủ yếu dựa vào uy tín cá nhân thay vì một hệ thống tổ chức chặt chẽ. Điều này khiến phong trào dễ bị bẻ gãy khi vị thủ lĩnh tinh thần bị bắt hoặc các lãnh đạo chủ chốt qua đời.
• Sự phụ thuộc vào quyền thần: Một số nhà sử học cho rằng ở giai đoạn đầu, vua Hàm Nghi còn quá trẻ nên tầm ảnh hưởng thực tế phần lớn nằm trong tay Tôn Thất Thuyết. Tuy nhiên, hành động và thái độ của ông sau khi bị bắt đã chứng minh rằng ý chí yêu nước là nội tại và độc lập, không chỉ đơn thuần là sự điều khiển của người khác.
V. Những năm tháng lưu vong và di sản còn lại
Sau khi bị bắt, thực dân Pháp lo sợ uy tín của vua Hàm Nghi sẽ tiếp tục kích động nhân dân nên đã đưa ông đi lưu đày tại Algiers (thủ đô của Algérie). Tại đây, ông sống dưới cái tên “Tử Xuân”, dành thời gian cho hội họa, điêu khắc và nghiên cứu văn hóa. Dù sống xa xứ hơn nửa thế kỷ cho đến khi qua đời vào năm 1944, trái tim ông vẫn luôn hướng về quê hương. Những tác phẩm nghệ thuật của ông – vốn mang đậm nét u sầu và hoài niệm – chính là cách ông thể hiện tình yêu đau đáu với mảnh đất hình chữ S.
Hành trình của vua Hàm Nghi từ một vị hoàng đế đến một người chiến sĩ yêu nước và cuối cùng là một người nghệ sĩ lưu vong là một thiên sử thi đầy màu sắc. Ông không chỉ để lại cho hậu thế bài học về lòng trung nghĩa, mà còn về cốt cách của một con người biết đặt lợi ích dân tộc lên trên tư lợi cá nhân.
VI. Kết luận
Vua Hàm Nghi mãi mãi là một nốt trầm sâu lắng nhưng vang vọng trong bản đại hợp xướng lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX. Ông không phải là một vị vua chiến thắng trên chiến trường, nhưng ông là vị vua chiến thắng trong lòng dân tộc. Sự hy sinh và tinh thần bất khuất của ông đã tưới mát cho mảnh đất quê hương, để từ đó nảy mầm những thế hệ cách mạng tiếp theo, quyết tâm giành lại độc lập hoàn toàn cho đất nước.
Nhìn lại cuộc đời ông, chúng ta không chỉ thấy một vị vua mất nước, mà thấy một nhân cách lớn, một tinh thần thép đã rèn nên từ ngọn lửa của lòng yêu nước chân chính. Vị thế của Hàm Nghi trong tiến trình lịch sử không chỉ được ghi dấu bằng những dòng niên biểu, mà bằng sự kính trọng sâu sắc của muôn đời con cháu mai sau.
“Thân dù ở xứ người, hồn vẫn gửi núi sông” – đó có lẽ là lời tổng kết ngắn gọn và trọn vẹn nhất về cuộc đời của vị minh quân lận đận nhưng vô cùng vĩ đại này.
Biên khảo : 3T
