Ngũ Hành vọng tiếng búa rèn,
Ngàn năm đá thở, nhóm nhen lửa nghề.
Mời ai xuôi ngược đường về,
Ghé chân Non Nước bộn bề thanh âm.
Nghe hồn đá xám trầm ngâm,
Bàn tay nghệ sĩ nâng tầm tài hoa.
Thăng trầm mấy cuộc can qua
Giữ gìn nét ngọc quê nhà ngàn năm…
Nằm nép mình dưới chân ngọn Ngũ Hành Sơn kỳ vĩ, làng đá mỹ nghệ Non Nước (phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng) không chỉ là một điểm dừng chân của du khách, mà còn là một “bảo tàng sống” lưu giữ hơn 400 năm ký ức, mồ hôi và khát vọng của bao thế hệ nghệ nhân. Nơi đây, đá không vô tri. Dưới những nhát đục nện đều vào không gian, đá như cựa mình, thở than và kể câu chuyện về một làng nghề độc nhất vô nhị ở miền Trung.
1. Hành Trình Bốn Thế Kỷ: Từ Làng Rìu Búa Đến Đỉnh Cao Mỹ Nghệ
Lịch sử của làng đá Non Nước gắn liền với dòng chảy di cư và mở cõi của người Việt xưa. Theo gia phả các tộc họ và lời kể của các bộc lão, vào khoảng cuối thế kỷ XVI – đầu thế kỷ XVII, ông Huỳnh Bá Quát – một người con xứ Thanh-Nghệ giàu tài năng và lòng quả cảm – đã mang theo gia đình vào lập nghiệp tại vùng đất dưới chân núi Non Nước.
“Thuở ban đầu, tổ nghề Huỳnh Bá Quát chỉ tận dụng những khối đá cẩm thạch lộ thiên để chế tác các vật dụng sinh hoạt giản đơn cho dân làng như: cối giã gạo, tảng đá buộc neo thuyền, hay rìu, búa phục vụ việc khai hoang,” lão nghệ nhân Huỳnh Bá Thắng chia sẻ.
Dần dà, nhận thấy chất đá nơi đây mịn màng, màu sắc phong phú, ông đã truyền dạy cho con cháu cách đục đẽo tỉ mỉ hơn, chuyển từ đồ gia dụng sang đồ thờ tự, linh vật phong thủy. Đến thế kỷ XIX, dưới triều đại nhà Nguyễn, tiếng vang của những người thợ đá Non Nước đã bay tận kinh đô Huế. Nhiều nghệ nhân giỏi của làng được triều đình trưng tập để tham gia xây dựng các công trình kiến trúc cung đình, lăng tẩm và thành quách. Danh tiếng “Đá mỹ nghệ Non Nước” cũng từ đó mà định hình vững chắc trong lịch sử văn hóa dân tộc.
2. Quy Trình “Đánh Thức” Đá Cẩm Thạch
để biến một khối đá xù xì, thô ráp thành một tác phẩm nghệ thuật tinh xảo, có hồn, đó là cả một chuỗi hành trình nhọc nhằn, đòi hỏi sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa sức mạnh cơ bắp và tư duy thẩm mỹ đỉnh cao.
Nguyên Liệu Đầu Vào: Sự Chuyển Dịch Vì Môi Trường
Trước đây, người dân trực tiếp khai thác đá ngay tại dãy Ngũ Hành Sơn. Đá cẩm thạch Non Nước nổi tiếng với cấu trúc vân đẹp, mịn và đủ sắc màu: từ trắng đục, trắng sữa, xám nhẹ cho đến hồng vân sọc. Tuy nhiên, để bảo vệ di tích quốc gia đặc biệt này, chính quyền đã ra lệnh cấm khai thác đá tại chỗ.
Ngày nay, nguồn nguyên liệu được nhập từ các mỏ đá lớn ở Nghệ An, Thanh Hóa, Yên Bái hay thậm chí nhập khẩu từ nước ngoài (Pakistan, Ấn Độ…). Dù nguồn gốc thay đổi, nhưng tiêu chuẩn chọn đá vẫn nghiêm ngặt: đá phải “già”, không bị nứt ngầm, vân đá phải hài hòa.
Các Công Đoạn Chế Tác Cụ Thể
1 Ra đá (Phá phôi): Nghệ nhân dựa vào hình dáng của khối đá thô để định hình tác phẩm (phương pháp “nhìn đá đo tượng”). Công đoạn này cần sức mạnh của những nhát búa, nhát đục mồi để loại bỏ phần đá thừa.
2 Tạc phôi và Định hình: Người thợ dùng các loại đục nhỏ hơn để phác thảo các đường nét chính của nhân vật, linh vật hoặc hoa văn. Đây là giai đoạn quyết định tỷ lệ hình khối của tác phẩm.
3 Chạm khắc chi tiết: Đây là lúc “thổi hồn vào đá”. Người thợ phải thật sự tập trung, tỉ mỉ từng sợi tóc của tượng Phật, từng chiếc vảy của con rồng hay ánh mắt của con lân. Một sai sót nhỏ bằng milimet cũng có thể làm hỏng toàn bộ công sức trước đó.
4 Mài và Đánh bóng: Tác phẩm sau khi hoàn thiện phần thô sẽ được mài bằng các loại giấy nhám từ thô đến mịn, kết hợp với nước. Cuối cùng, người thợ dùng sáp ong hoặc hóa chất chuyên dụng để đánh bóng, làm nổi bật đường vân tự nhiên và độ mướt của đá.
Sản Phẩm Đầu Ra: Đa Dạng Và Đạt Tầm Quốc Tế
Sản phẩm Non Nước ngày nay vô cùng phong phú, chia làm bốn nhóm chính:
Tượng tôn giáo: Tượng Phật Bà Quan Âm, tượng Đức Chúa, tượng các vị La Hán… mang vẻ đẹp trang nghiêm, từ bi.
Linh vật phong thủy: Kỳ lân, tỳ hưu, sư tử đá phục vụ nhu cầu tâm linh.
Đồ gia dụng & Trang trí: Bình hoa, vòng tay trang sức, gạt tàn, chén đĩa bằng đá.
Nghệ thuật hiện đại: Các bức tượng trừu tượng, tượng chân dung phục vụ xuất khẩu.
3. Khúc Trầm Luân Và Cuộc “Cách Mạng” Đổi Mới
Lịch sử làng nghề không chỉ có ánh hào quang. Trải qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, làng nghề nhiều lần rơi vào cảnh tiêu điều khi những người thợ đá phải buông đục xỏ giày ra chiến trường, xưởng thợ bị bom đạn tàn phá.
Đến những năm 1980 – 1990, khi đất nước bước vào thời kỳ Đổi mới và Đô thị hóa, làng nghề tiếp tục đối mặt với thử thách sinh tồn. Cạnh tranh thị trường gay gắt, cơ chế bao cấp lỗi thời khiến nhiều gia đình phải bỏ nghề. Đặc biệt, ô nhiễm tiếng ồn và bụi đá từ các cơ sở sản xuất nằm xen kẽ trong khu dân cư từng là bài toán nhức nhối, đe dọa sự phát triển bền vững của chính làng nghề.
4. Bí Quyết “Giữ Lửa” Và Những Câu Chuyện Chưa Kể
Điều gì đã giúp Non Nước đứng vững qua giông bão thời gian? Câu trả lời nằm ở hai chữ: Bí quyết và Sự thích ứng.
Một trong những điều thú vị ít người biết về nghề đá Non Nước chính là “mẹo” nhìn thấu ruột đá. Người thợ giỏi chỉ cần dùng một chiếc búa nhỏ gõ nhẹ vào khối đá, lắng nghe âm thanh trầm bổng phát ra là biết bên trong đá có bị rỗng, bị “thối” (nứt ngầm) hay không. Hoặc vào những ngày mưa, họ nhìn cách nước thấm vào thớ đá để đoán định đường vân ẩn giấu.
Bên cạnh đó, yếu tố tâm linh cũng được người thợ đặt lên hàng đầu. Trước khi tạc một bức tượng Phật lớn, người thợ cả phải ăn chay, giữ tâm thanh tịnh để những nhát đục phóng khoáng mà không phạm sai lầm.
Huyền thoại về “Bàn tay vàng”: Người làng Non Nước vẫn thường kể cho nhau nghe về những nghệ nhân có thể tạc tượng Phật sinh động đến mức người đối diện có cảm giác đôi mắt tượng đang nhìn thấu tâm can mình, hay những đôi sư tử đá oai nghiêm như thể sẵn sàng bước ra khỏi bệ đá. Đó không chỉ là kỹ thuật, đó là sự thăng hoa của tâm thức.
5. Tương Lai Xanh Dưới Chân Ngọn Núi Huyền Thoại
Để giải quyết bài toán môi trường, chính quyền thành phố Đà Nẵng đã quy hoạch toàn bộ các cơ sở sản xuất vào Làng nghề Mỹ nghệ Non Nước tập trung rộng hơn 35 ha. Tại đây, hệ thống xử lý bụi và nước thải được đầu tư đồng bộ, trả lại không gian trong lành cho khu du lịch Ngũ Hành Sơn.
Sự chuyển mình này không làm mất đi bản sắc, mà ngược lại, mở ra một chương mới chuyên nghiệp hơn. Sự hỗ trợ của máy móc hiện đại (máy cắt CNC, máy mài điện) giúp giải phóng sức lao động ở các công đoạn nặng nhọc, cho phép người nghệ nhân dồn trọn vẹn hoa tay và chất xám vào khâu ngắm phôi và chạm chi tiết sâu.
Hôm nay, đi giữa làng đá Non Nước, tiếng búa đục loảng xoảng chan chát vẫn vang lên như một thứ nhịp điệu của sự sống. Những chiếc container chở tượng đá vẫn đều đặn rời cảng Đà Nẵng đi khắp năm châu: sang Mỹ, Pháp, Úc, Nhật Bản…
Trải qua bao thăng trầm, ngọn lửa nghề của cha ông vẫn được những người trẻ Non Nước tiếp nối, như dòng máu chảy trong huyết quản. Họ không chỉ đục đá kiếm sinh nhai, họ đang khắc ghi văn hóa tâm linh của người Việt vào những khối đá ngàn năm tuổi, biến những khối đá câm lặng thành những đại sứ văn hóa kiêu hãnh bước ra thế giới.
Biên khảo : 3T
